Börnin

Það reynist börnum oftast mjög erfitt þegar náinn ástvinur deyr. Það getur skipt máli fyrir úrvinnslu þeirra í sorginni að vita hvernig hægt er að styðja þau og nálgast í aðdraganda andlátsins.

Hvað á að segja börnunum?

Það reynist börnum oftast mjög erfitt þegar náinn ástvinur deyr. Það getur skipt máli fyrir úrvinnslu þeirra í sorginni að vita hvernig hægt er að styðja þau og nálgast í aðdraganda andlátsins.

Viðbrögð barns við fréttum af því að náinn ástvinur er dauðvona geta markast af aldri þeirra og þroskastigi. Engin tvö börn bregðast nákvæmlega eins við. Stundum virðast börnin taka þessum erfiðu aðstæðum betur en þeir fullorðnu. Þetta er sennilega vegna þess að börnin hafa tilhneigingu til að lifa í andartakinu. Þú gætir tekið eftir því að barnið eigi erfitt með að meðtaka hvað það raunverulega þýðir að eiga í vændum að missa einhvern sem því þykir vænt um.

Það getur verið erfitt að meta hvað og hversu mikið á að segja börnunum, sérstaklega ef þau eru mjög ung. Hvort sem um er að ræða þín börn, barnabörn, börn fjölskyldumeðlims eða vinar er tilfinningin um að vilja ekki valda þeim áhyggjum alltaf sterk. Að ræða við börn um alvarlega sjúkdóma getur verið erfitt og tekið á. Það er eðlilegt að vilja hlífa þeim við sársauka.

Að ákveða hvað skal segja

Það er gott að ákveða áður það sem þú ætlar að segja. Það gæti verið gott að viðra það við vin eða heilbrigðisstarfsmann sem að þekkir þig.

Vertu hreinskilin/n

Þú gætir íhugað að fresta því að tala við barnið um alvarleika veikindanna eða að leyfa því að halda áfram að allt fari vel. Það er hins vegar oftast best að tala við börnin af hreinskilni og að nota orðfæri sem þau geta skilið og meðtekið.

Ef þú ræðir ekki opinskátt við börnin um það sem er í vændum munu þau samt sem áður skynja að eitthvað alvarlegt er að. Þau skynja það á svipbrigðum í andlitum, frá því sem þau heyra eða þegar samræðum er hætt þegar þau birtast. Ef þeim er ekki sagt frá því sem er í vændum geta þau því farið að ímynda sér hluti sem eru jafnvel verri en raunveruleikinn.

Notaðu einfalt orðfæri og endurtaktu upplýsingarnar

Það er mikilvægt að gefa börnum einfaldar útskýringar sem þau skilja og nægan tíma til að meðtaka upplýsingarnar. Þau þurfa líka tíma til að spyrja spurninga og þú gætir þurft að svara sömu spurningunum oft. Það getur reynst erfitt en hins vegar átt stóran þátt í að hjálpa barninu að skilja og meðtaka það sem er að gerast.

Segðu þeim að þau beri ekki ábyrgð á veikindum ástvinarins

Það þarf oft að fullvissa börn um að ekkert sem þau gerðu hafi valdið veikindum eða dauða ástvinar. Ung börn gætu sérstaklega burðast með hugsanir um að þau hafi valdið veikindunum af því að þau voru reið, óþekk eða óskuðu þess einhvern tímann að hinn veiki færi í burtu.

Að höndla erfiðar spurningar

Barnið gæti spurt spurninga sem þér finnst erfitt að þurfa að svara. Það getur stundum verið hjálplegt að spyrja barnið hvað það haldi að muni gerast og hvort það hafi tekið eftir breytingum á þeim sem er veikur. Leitastu alltaf við að vera eins hreinskilin/n og þér er unnt og vertu óhrædd/ur við að viðurkenna þegar þú veist ekki svarið við spurningu. Það skiptir máli að hlusta á barnið af óskiptri athygli og fullvissa það oft um það hversu mikið þú elskar það. Segðu þeim að þau verði ekki skilin eftir ein. Yngri börn þurfa sérstaklega á fullvissu að halda um að lífið þeirra muni halda áfram, hvað sem gerist.  Að þau muni enn eiga vini sína til að leika sér við, þau muni áfram fara í skólann og vera fær um að gera þá venjubundnu hluti sem skapa þeim jafnvægi og öryggi í lífinu.

Það gæti verið hjálplegt að hugsa um hvaða spurninga er líklegt að barnið spyrji og hvernig best væri að svara þeim.

Hér koma nokkrar spurningar sem algengt er að börn spyrji:

  • Hvað er að deyja? Af hverju deyr fólk?

Þú gætir prófað að útskýra þetta á þann hátt að þegar einhver veikist sé yfirleitt alltaf hægt að lækna viðkomandi en stundum sé það þó hins vegar ekki hægt.  Að fólk geti dáið þegar líkami þeirra hætti að vinna vegna mjög mikilla veikinda sem skaða líkamann eða þegar einhver lendir í miklu slysi. Einnig geti líkaminn hætt að vinna þegar hann verður mjög gamall og þreyttur. 

  • Kemur mamma/amma aftur eftir að hún er dáin?

Það er mikilvægt að ung börn viti að þegar einhver deyr, er ekkert sem þú getur gert til að fá manneskjuna til baka.

  • Mun ég deyja líka?

Það er mikilvægt að ræða við barnið ef vart verður við þess konar ótta, þar sem að hann er mjög raunverulegur fyrir barnið. Það getur dregið úr hræðslu þeirra að útskýra af hverju viðkomandi dó. Þú getur einnig útskýrt að flest fólk deyi ekki fyrr en það er orðið gamalt og líkami þeirra orðinn þreyttur og hættur að vinna. Að yfirleitt sé hægt að lækna ungt fólk sem er veikt.

  • Er þetta mér að kenna?

Börn upplifa oft sektarkennd tengt því að þau hafi á einhvern hátt orsakað dauða viðkomandi. Þú getur sagt þeim að ekkert sem þau sögðu eða gerðu hafi valdið því að viðkomandi veiktist eða dó.

  • Hvað verður um mig ?

Þú getur fullvissað barnið um að það sé þér mikilvægt að vel verði hugsað um það. Þú gætir sagt barninu hjá hverjum það muni búa og hverjir munu verða til staðar fyrir það.

Það getur tekið á að hlusta á þessar spurningar en reyndu að halda ró þinni og svara þeim á grundvelli barnsins. Reyndu að vera hreinskilin/n og opin/n og leitastu við að nota orð og myndmál sem barnið getur skilið.

Mundu að þú ert að reyna að gera þitt besta á erfiðum tíma í lífi þínu og fjölskyldunnar. 

Börn yngri en fimm ára

Það sem gott er að hafa í huga varðandi börn yngri en fimm ára, þegar tala á við þau um alvarleg veikindi eða andlát er:

  • Óttinn við aðskilnað frá þeim sem standa þeim næst
  • Sektarkennd
  • Skilja ekki hvað það þýðir að deyja og að viðkomandi komi ekki aftur til baka

Börnin munu átta sig á því að eitthvað er ekki í lagi. Þau hafa tilhneygingu til að lifa í augnablikinu og það sem gerist á hverju augnabliki fyrir sig er þeim mikilvægast. Depurð og kvíði getur komið fram með leiðum sem ekki er alltaf auðvelt að átta sig á, t.d. í hreyfingum og í gegnum leik.

Barn sem venjulega er rólegt og stillt gæti orðið hávært, hent leikföngum frá sér og virkað reitt. Barn sem venjulega er glatt og öruggt í hegðun gæti orðið óöruggt í hegðun eða grátið yfir hlutum sem hafa ekki angrað það áður. Þá er mikilvægt að reyna að hjálpa barninu að tjá reiðina og sorgina með því til dæmis að tala um hana, teikna eða að lemja mjúkan púða í stað þess að meiða sjálft sig eða aðra. Barnið gæti leitað minna en áður eftir því að leika sér við önnur börn. Það er mikilvægt að taka eftir því ef hegðun barnsins breytist og reyna að styðja það eins og þú best getur.

Sérfræðingar hvetja fullorðna til að ræða af hreinskilni, jafnvel við mjög ung börn. Þetta þýðir samt ekki að þú þurfir að segja þeim frá öllu í smáatriðum. Þú getur notað einfalt tungumál og reynt að útskýra það sem barnið skilur ekki.

Þar sem að börn á þessum aldri skilja ekki að dauðinn er varanlegur ætti ekki að nota setningar eins og „Nú fer mamma bráðum að sofa“ eða „Mamma er sofnuð“. Þá er hætt við að þegar barnið áttar sig á því að mamma vaknaði ekki aftur verði það hrætt við að fara að sofa á kvöldin.

Börn á aldrinum sex til níu ára

Börn á þessum aldri eru byrjuð að skilja að dauðinn er varanlegur og að sá sem að deyr kemur ekki aftur. Sum börn gætu séð dauðann í líki skrímsla, drauga eða annara kynjavera. Dauðinn tekur því gjarnan á sig einhverskonar utanaðkomandi mynd í þeirra huga. Börn á þessum aldri óttast oft að skrímsli eða draugar leynist undir rúminu þeirra og það getur oft verið erfitt að sannfæra þau um að slíkt sé ekki til. Þau gætu einnig glímt við hugsanir um að hitt foreldrið eða annar ættingi gæti hafa komið í veg fyrir veikindin eða dauðann.

Börn á þessum aldri finna gjarnan sínar eigin skýringar á hlutunum. Ef að veika foreldrið getur ekki lengur leikið við það gæti barnið hugsað eða sagt „Mamma elskar mig ekki lengur af því að ég sagði við hana að ég hataði hana.“Það er því mikilvægt að útskýra strax allar breytingar sem verða hjá veika foreldrinu og segja til að mynda „Mamma getur ekki leikið við þig því hún er veik. Hún elskar þig mikið og vill að þú hafir gaman.“ Þegar barnið hefur á annað borð fundið sína eigin skýringu á einhverju getur verið erfitt að fá það á aðra skoðun og kostar oft miklar endurtekningar og þolinmæði.

Börn á aldrinum níu til tólf ára

Börn á þessum aldri hafa venjulega þróað með sér dýpri skilning á dauðanum og endanleikanum sem honum fylgir. Það er mikilvægt að þau fái skýrar og góðar útskýringar á öllum breytingum sem að verða á veika foreldrinu eða á meðferð og umönnun.

Líkt og með yngri börnin gætu tilfinningar þeirra brotist út í leik og breytingu á hegðun eða viðbrögðum. Það er algengt að börn á þessum aldri finni fyrir reiði, sektarkennd, depurð, kvíða og ótta.

Það er gott að nálgast barnið af varfærni en heiðarleika. Ef þú talar undir rós mun barnið ekki skilja það sem þú ert að reyna að segja.

Börn á aldrinum níu til tólf ára geta fundið til sektarkenndar þegar foreldri er alvarlega veikt. Þau gætu burðast með tilfinningu um að þetta sé á einhvern hátt þeim að kenna. Þau gætu líka sýnt reiði yfir að fá ekki næga athygli frá foreldri sínu eða vegna þess að það muni deyja frá þeim.

Það er gott að hafa í huga að börn á öllum aldursstigum geta sýnt viðbrögð líkt og þau væru mun yngri þegar þau eru undir álagi.

Unglingar

Unglingsárin einkennast gjarnan af tilfinningasveiflum. Unglingar upplifa oft ruglingslega tíma og óöryggi með sjálfa sig. Unglingsárin eru líka tími þar sem þörfin til að marka sér sjálfstæði myndast. Þetta gerir unglingum gjarnan erfitt fyrir um að tjá tilfinningar sínar og leita eftir stuðningi hjá öðrum.

Unglingar fjarlægjast oft fjölskyldu sína á þessum árum en leita frekar til vina sinna eða byrgja tilfinningarnar inni. Þegar alvarleg veikindi steðja að gætu þeir upplifað kvíða, reiði, skapsveiflur eða þunglyndi. Unglingar gætu líka látið sem ekkert ami að þeim þótt að innst inni eru þeir hræddir og einmana. Viðbrögð unglinga eru líklegri til að verða ýktari en viðbrögð fullorðinna. Það er mikilvægt að gefa þeim tíma til að syrgja veikindin og að leyfa þeim að fylgjast með og taka þátt í því sem er að gerast. Það gæti hjálpað þeim að hitta einhvern á sama reki sem hefur staðið í svipuðum sporum.

Skólinn

Það getur verið erfitt að meta hvort senda eigi barnið í skólann þegar vitað er að einhver í fjölskyldunni á stuttan tíma eftir ólifaðan. Ef til vill líður þér eins og þú ættir að leyfa barninu að vera heima til að vera með ástvini sínum eins mikið og hægt er. Hins vegar getur regla á daglegum venjum hjálpað börnum að finna öryggi og jafnvægi. Það gæti hjálpað þeim að fara í skólann og sjá að hið venjubundna líf heldur áfram, jafnvel þótt miklar breytingar séu á heimilinu. Hins vegar gætu líka komið dagar þar sem rétt er að þau séu heima.

Kennarar

Það getur verið gott að ræða við kennara barnsins um veikindin og breytingarnar heima fyrir. Ef kennarinn veit hvað er að gerast í lífi barnsins, getur hann betur áttað sig á hegðun þess, veitt því stuðning og hjálpað þér til að meta hvenær rétt gæti verið að segja vinum og bekkjarfélögum frá því sem barnið er að ganga í gegnum.

Ef um eldri börn er að ræða er best að ræða við þau sjálf um hvað þau vilji að þú gerir. Unglingar gætu til að mynda kosið að segja kennaranum frá þessu sjálfir. Einnig gætu þeir alls ekki viljað að kennarinn fengi að vita af neinu af ótta við athyglina eða að vera álitin öðruvísi en hinir. Fullvissaðu unglinginn um að kennarinn geti hjálpað og muni ekki segja öðrum frá án leyfis.

Ættu börn að vera viðstödd andlát og í aðdraganda þess ?

Þegar að foreldri verður veikara eru það eðlilslæg viðbrögð að vilja vernda barnið fyrir merkjum um að sjúkdómurinn sé að ágerast. Foreldrar vilja ekki að barnið horfi upp á vissa hluti eins og uppköst, verki eða að hinn veiki sé hættur að nærast. Þau vilja ekki að barnið þurfi að upplifa að foreldrið er orðið of veikburða til að geta gefið því þá athygli sem það er vant. Hins vegar er ógerlegt að vernda barnið fyrir öllu, og þá sérstaklega þeirri staðreynd að foreldrið er þreyttara, hefur jafnvel minni þolinmæði fyrir barninu, er veikara í útliti og á erfiðara með að komast um. Ef reynt er að hlífa barninu við því sem raunverulega er að eiga sér stað getur það truflað aðlögun þeirra að aðstæðunum. Það getur því verið gott að nota þau einkenni sem koma fram hjá foreldrinu til að hjálpa barninu að skilja að lífslokin nálgist.

Ung börn þurfa ef til vill ekki endilega að vera viðstödd þegar foreldrið deyr, en aftur á móti er mikilvægt fyrir þau að fá að vera heima hjá sér þar sem þau upplifa mesta öryggið. Það kann að vera freistandi að láta barnið vera hjá ættingja meðan á þessum tíma stendur en það getur hins vegar skapað önnur vandamál fyrir barnið og situr oft í þeim. Sum börn hafa þá seinna meir tjáð að þeim hafi liðið eins og þau væru útilokuð frá fjölskyldunni eða að samband þeirra við foreldrið væri ekki álitið mikilvægt. Að fjölskyldan hafi ákveðið að þau gætu ekki afborið eitthvað jafn hræðilegt og dauðann og því hafi þau verið send í burtu.

Ef að foreldri liggur inn á sjúkrastofnun ætti að leyfa barninu að vera í eins miklum samskiptum við það og mögulegt er. Það sama á við um foreldri sem er deyjandi heima. Það er gott að hafa í huga að yngri börnin gætu þurft að hafa eitthvað til að una sér við meðan á heimsóknum stendur. Það er mikilvægt að barnið sé undirbúið fyrir það sem vænta má í þessum heimsóknum. Þau ættu að hafa eitthvað til að dunda sér við og það ætti ekki að ætlast til þess af þeim að þau sitji róleg við rúmið hjá foreldrinu. Flestir foreldrar njóta þess að hafa börnin sín nálæg til að spjalla um vinina og skólann. Þau njóta þess einnig að heyra börnin leika sér og hafa gaman, jafnvel þótt að foreldrið geti ekki lengur tekið þátt í leiknum með barninu.

Það er gott að hvetja barnið til að halda áfram í þeim tómstundum sem það hefur venjulega ánægju af. Það er ekki hægt að ætlast til að börn og unglingar sitji stöðugt við sjúkrabeð foreldri síns.

Ung börn, undir sjö ára aldri, hafa oft sérstaklega þörf fyrir blíðu og faðmlög frá veika foreldri sínu. Það er því mikilvægt ef hægt er að viðhalda þessum líkamlegu tengslum eins lengi og mögulegt er, bæði fyrir barnið og foreldrið.

Ef barnið er eldra en sjö ára er best að reyna að leita eftir vísbendingum hjá barninu um hversu mikið það hefur þörf fyrir að vera hjá deyjandi foreldri. Ef foreldrið er heima er gott að huga að einhverju sem barnið og foreldrið geta gert saman á auðveldan hátt, til dæmis að spila tölvuleiki, kúra og horfa saman á sjónvarpið. Sumum börnum finnst gott að fá að lesa fyrir foreldri sitt. Stundir sem þessar geta orðið dýrmætar í minningunni seinna meir.

Unglingar gætu fundið þörf fyrir að koma að umönnun við veika foreldrið að einhverju leiti. Það gæti farið eftir einstaklingsbundnum þáttum eins og félagslegum þörfum þeirra, sambandinu við foreldrið, og álagi tengt skólanum. Eins og eðlilegt er byrja unglingar gjarnan að aðskilja sig frá foreldrum á þessum árum og því getur reynst þeim flókið að finna jafnvægi varðandi þann tíma sem þeir verja með veika foreldrinu í samanburði við aðra þætti í lífi sínu. Unglingar geta hjálpað til varðandi heimilið og það er eðlilegt að leita til þeirra ef eitthvað óvænt kemur upp á. Unglingum finnst oft gott að finna að þeim er treyst til þess að hjálpa til á erfiðum tímum í fjölskyldunni. Það er þó mikilvægt að reyna að tryggja að unglingurinn hafi áfram tíma fyrir vini sína, geti tekið þátt í skólastarfi og hafi áfram svigrúm til að aðskilja suma þætti tilveru sinnar frá heimilinu.

Eldri börn og unglingar gætu viljað vera viðstödd þegar foreldrið er deyjandi. Það ætti að styðja þau til þess. Það gæti verið gott að spyrja heilbrigðisstarfsmann um hvers má vænta í þessu ferli og útskýra það vel fyrir barninu.

Ef að barn óskar eftir að vera hjá deyjandi foreldri er gott að hitt foreldrið eða náinn fjölskyldumeðlimur sé alltaf með í herberginu líka.

Ef að barn lætur í ljós að það vilji ekki vera hjá deyjandi foreldri sínu, ætti að virða þá ósk.

Þegar foreldri deyr

Það getur verið hjálplegt að leyfa barninu/unglingnum að sjá hinn látna áður hann er fluttur í burtu. Það gefur þeim tækifæri til að kveðja og hjálpar þeim að meðtaka þá staðreynd að foreldri þeirra er dáið. Barnið/unglingurinn gæti viljað skrifa bréf, teikna mynd eða skilja eitthvað persónulegt eftir hjá látnu foreldri sínu.

Þegar andlátið verður gæti barnið/unglingurinn grátið, öskrað eða jafnvel hlegið. Öll tilfinningaleg viðbrögð eru eðlileg í þessum kringumstæðum. Þau gætu líka reynt að fela sterkar tilfinningar en fundið þeim farveg með því að lemja, æpa eða biðja um að fá að vera í friði. Barnið/unglingurinn þarf að fá að vita að það er ekkert rétt eða rangt þegar kemur að sorginni og að það er leyfilegt að syrgja á sinn hátt. Börn/unglingar á öllum aldri þurfa að finna að þau njóta stuðnings frá einhverjum fullorðnum í gegnum þennan tíma. Það getur líka hjálpað að reyna að halda í rútínu tengt vinum, tómstundum og skóla.

Yngri börn

Eftir að foreldrið deyr gæti barnið komist í uppnám aftur og aftur yfir því að mamma eða pabbi skuli ekki koma heim. Barnið gæti spurt sömu spurninganna aftur og aftur, eins og „Hvert fór hann?“. Það getur hjálpað að bjóða barninu að fá að handfjatla eða hafa hjá sér hluti sem tilheyrðu þeim látna. Sumum börnum finnst gott að hafa hjá sér föt eða annað frá foreldrinu, jafnvel fyrsta árið eða svo, eftir andlátið.

Það gæti orðið vart við erfiðleika með svefn hjá barninu og yngri börnin gætu verið óróleg og neitað að sofa ein. Þetta lagast yfirleitt á nokkra mánaða tímabili.

Þegar þau leika sér má oft sjá endurtekningar af atburði sem þau eru að vinna úr.

Flestum börnum finnst gott að skoða myndir af foreldrinu frá gleðilegri tímabilum og að hlusta á sögur af því. Enn og aftur er hin daglega rútína afar mikilvæg. Reyndu því að koma henni aftur á sem fyrst. Hjálpaðu barninu við að komast aftur í skólann og í sínar venjubundnu athafnir, að minnsta kosti þegar athöfnum í tengslum við andlátið er lokið.

Unglingar

Viðbrögð unglinga eftir að foreldri fellur frá eru breytileg. Sumir unglingar gráta eða verða mjög reið á meðan aðrir vilja verja löngum stundum einir. Sumir hafa þörf fyrir að vera mikið í kringum vini sína. Unglingum finnst oft líka gott að hafa hjá sér myndir, föt eða aðra hluti sem foreldrið átti.

Unglingum gæti liðið illa yfir riflildi sem þeir áttu við foreldrið eða liðið illa yfir því að hafa óhlýðnast foreldri sínu og því um líkt. Unglingurinn gæti því setið uppi með sektarkennd vegna hluta sem hann sagði eða vegna þess sem var ósagt. Stundum getur hjálpað unglingnum að skrifa bréf og koma þannig í orð því sem hann vildi geta sagt við látna foreldrið. Fyrir marga unglinga hjálpar að fá að tala við fullorðinn einstakling sem getur hlustað án þess að leggja dóm á það sem þeir hafa að segja. Stuðningshópar eða það að geta rætt við annan ungling sem hefur gengið í gegnum sömu reynslu getur líka verið mjög hjálplegt.

Áhrif sorgar eftirlifandi foreldris á barnið

Foreldrar hafa oft þungar áhyggjur af því að sorg þeirra muni bitna á börnunum. Þeir óttast að það muni skaða barnið að sjá foreldrið í tilfinningalegu uppnámi eftir missinn.

Börn leita eftir vísbendingum hjá foreldrum sínum um hvernig á að bregðast við heiminum og atburðum sem að móta líf þeirra. Það mun ekki skaða þau að sjá foreldri sitt í sorg svo framarlega sem að þörfum þeirra fyrir öryggi er mætt. Það er ekkert rangt við það að gráta eða tjá erfiðar tilfinningar í sorginni. Ef að barnið verður vitni af þessum tilfinningum hjá foreldri sínu gefur það skilaboð um að barninu er leyfilegt að tjá sínar eigin tilfinningar. Ef að foreldrið eða fjölskyldumeðlimir reyna of mikið að fela tilfinningar sínar, gæti það hamlað barnið í því að tjá sínar eigin tilfinningar. Skyndilegt og mikið tilfinninga-uppnám getur gert börnin óttaslegin en viðbrögð eins og að fella tár eða reiði eru eðlileg hjá öllum þeim sem syrgja.

Heimildir


Þýtt af:

 


Var efnið hjálplegt?