Að takast á við sorg

Flestir sem hafa upplifað það að missa einhvern náinn sér eru líklega sammála um að sorgin er erfið og þungbær.

Sorgarferli aðstandenda byrjar oft löngu áður en hinn nákomni deyr þegar um alvarlega sjúkdóma er að ræða. Í gegnum veikindin gætir þú hafa upplifað sorg í tengslum við breytingar sem urðu á sambandi ykkar og breytingum sem urðu á ástvini þínum.

Flestir sem hafa upplifað það að missa einhvern náinn sér eru líklega sammála um að sorgin er erfið og þungbær.

Sorgarferli aðstandenda byrjar oft löngu áður en hinn nákomni deyr þegar um alvarlega sjúkdóma er að ræða. Í gegnum veikindin gætir þú hafa upplifað sorg í tengslum við breytingar sem urðu á sambandi ykkar og breytingum sem urðu á ástvini þínum.

Hugsanir og tilfinningar sem sækja á þig geta verið mismunandi frá einum tíma til annars. Stundum geta tilfinningarnar orðið mjög yfirþyrmandi og lamandi en á öðrum tímum taka þær minna pláss og þú átt auðveldara með að taka þátt í daglegu lífi.

Sorginni hefur oft verið líkt við öldudal þar sem stundum flæðir að og fólki finnst það varla ná andanum. En svo koma dagar þar sem flæðir aftur frá og líðanin er betri, að minnsta kosti um stund.

Þó að ástvinur þinn verði sennilega alltaf hluti af þér, segja flestir að með tímanum verði þær erfiðu tilfinningar sem tengjast sorginni ekki eins sársaukafullar. Oftast nær fólk að aðlagast breyttri tilveru og upplifa á nýjan leik jákvæðar tilfinningar. Það er hins vegar mjög misjafnt hversu langur tími líður þar til fólki fer að líða betur og geta ýmsir þættir haft áhrif á það.

Ráðgjafarþjónsta Krabbameinsfélagsins býður upp á einstaklingsviðtöl til stuðnings þeim sem hafa misst ástvin úr krabbameini. Pantaðu tíma hjá ráðgjafa í síma 800 4040 eða á netfanginu radgjof@krabb.is

 Viðbrögð við missi

Viðbrögð geta markast af ólíkum þáttum eins og

  • sambandinu sem þú áttir við hinn látna
  • hvort andlátið var fyrirséð eða ekki
  • hvernig ástvini þínum leið í aðdraganda andlátsins
  • fyrri reynslu þinni af dauðsfalli.

 Sumir upplifa svo sterkar og erfiðar tilfinningar að þær virðast óbærilegar. Aðrir upplifa mikinn dofa og eiga erfitt með að meðtaka þá staðreynd að manneskjan sé dáin. Þú gætir upplifað eftirsjá vegna einhvers sem þú vildir að þú hefðir gert eða sagt eða bara óskað þess að þið hefðuð fengið lengri tíma saman. Sumir finna fyrir létti sem tengist því að ástvinur þeirra þurfi ekki að þjást lengur.

Það eru engar tilfinningar réttar eða rangar þegar kemur að sorginni. Líðan þín gæti verið sveiflukennd á milli daga eða jafnvel verið mjög breytileg yfir daginn. Einn daginn gæti þér liðið eins og þú sért að ná betra jafnvægi en næsta dag fundið fyrir mikilli depurð og einmanaleika. Það er eðlilegt að líðanin sveiflist á þennan hátt.

 Þín líðan

Enginn annar getur skilið til fulls hvernig þér líður og hvað þú ert að fara í gegnum. Hér er því aðeins hægt að fjalla um þá líðan og þær tilfinningar sem algengt er að fólk upplifi í sorginni. Þú gætir fundið fyrir einhverjum þeirra tilfinninga sem aðrir hafa tjáð eða jafnvel upplifað þær allar. Þú gætir þó fundið fyrir þeim á öðrum tíma eða á annan hátt. Það gæti líka verið að þú upplifir engar af þessum tilfinningum og finnir fyrir sorginni á allt annan hátt.

Eftir að ástvinur þinn deyr geta ýmsar tilfinningar brotist um í þér. Þessar tilfinningar gætu komið fram fljótlega eða einhverjum vikum eða mánuðum síðar. Sumar þessar tilfinningar gætu varað í stuttan tíma en aðrar staðið lengur yfir. Þú gætir fundið þær koma og fara. Það er því ekki hægt að sjá fyrir hvernig þér muni líða á hverjum tíma fyrir sig. Mikilvægast er að reyna að komast í gegnum einn dag í einu.

 Viðbrögð sem algengt er að fólk lýsi eru meðal annars:

Sjokk og doði (Athuga með að sprengja upp)

Margir upplifa sjokk og mikinn doða fyrstu dagana og vikurnar eftir að ástvinur deyr. Þetta getur gerst jafnvel þótt andlátið hafi verið fyrirséð. Sumir vilja meina að doðinn hafi það hlutverk í sorginni að verja okkur fyrir öllum sterku tilfinningunum þar til við erum tilbúin til að byrja að meðtaka þær og vinna úr þeim.

Reiði

Það er ekki óalgengt að fólk finni fyrir reiði eftir að ástvinur deyr. Sumir hafa lýst því hvernig þessi reiði kom þeim sjálfum á óvart. Reiðin er hins vegar eðlileg tilfinning í sorginni og getur beinst að ólíkum aðilum.

Þú gætir upplifað reiði gagnvart:

  • Læknum eða heilbrigðisstarfsfólki fyrir að hafa ekki getað læknað ástvin þinn.
  • Ástvini þínum fyrir að hafa skilið þig eina/einan eftir.
  • Fólkinu í kringum þig fyrir að sýna þér og líðan þinni ekki skilning.

Sektarkennd

Fólk getur upplifað sektarkennd af ólíkum ástæðum eftir að ástvinur deyr. Þú gætir burðast með hugsanir um að ef þú hefðir sagt eða gert eitthvað á annan hátt hefði ástvinur þinn ef til vill ekki dáið. Ef þér líður svona gæti verið gott að fá að ræða við lækna eða hjúkrunarfræðinga sem önnuðust um hann. Þú gætir líka rætt við heimilislækninn þinn.

Það gæti líka verið að þú hefðir viljað segja eitthvað ákveðið við ástvin þinn eða gera ákveðna hluti með honum meðan hann var á lífi.

Sumir upplifa sektarkennd yfir því að upplifa létti eftir að ástvinurinn dó eða yfir að hafa óskað þess að allt álagið og erfiðið færi að taka enda.

Sektarkennd er mjög oft fylgifiskur sorgarinnar og með tímanum dregur yfirleitt úr þessari erfiðu tilfinningu. Það er mikilvægt að vinna í að sleppa af henni tökunum.

 Einmanaleiki

Margir lýsa miklum einmanaleika eftir að ástvinur deyr. Þetta er mjög skiljanlegt, sérstaklega ef manneskjan sem dó er einhver sem þú hafðir deilt lífi þínu með lengi.

Einmanaleikinn getur verið yfirþyrmandi og þrálát tilfinning. Fólk lýsir því að einmanaleikinn geti verið til staðar jafnvel þegar það er einhvers staðar að útrétta eða er umkringt fjölskyldu og vinum. Það mun taka tíma að venjast því að hafa ekki ástvin þinn nálægt þér lengur. Þér gæti fundist þú sjá ástvini þínum bregða fyrir og manst svo að hann er ekki hérna lengur. Þú gætir staðið þig að því að tala við manneskjuna sem dó og þú gætir jafnvel fundið að það hjálpi þér dálítið. Það er því gott að vita að það er ekkert að því að tala við látinn ástvin.

Einmanaleikinn getur líka legið djúpt í þeirri tilfinningu að enginn skilji nákvæmlega það sem þú ert að fara í gegnum og þú sért ein/einn með þína líðan.

Kvíði

Kvíði er önnur algeng og eðlileg tilfinning sem kemur gjarnan upp þegar ástvinur deyr. Til að mynda gætir þú fundið fyrir kvíða og vanmætti tengt því að þurfa að gera hluti sem ástvinur þinn sá alltaf um að gera. Þú gætir kviðið því að þú munir ekki spjara þig án ástvinar þíns eða kviðið fyrir að mæta aftur til vinnu eftir andlát hans.

Depurð

Depurðin og sorgin sem þú finnur fyrir eftir að ástvinur þinn er látinn getur verið yfirþyrmandi. Hjá sumum kemur þetta fram í líkamlegum einkennum. Depurðin getur rænt þig lönguninni til að fara út og hitta vini þína, fara í vinnuna eða jafnvel fram úr rúminu. Sumir verða þunglyndir og hætta að hugsa nægilega vel um sig sjálfa.

Söknuður

Þú gætir fundið fyrir sterkri löngun til að hitta, tala við eða snerta ástvin þinn aftur. Fólk upplifir stundum yfirþyrmandi þrá eftir að fá manneskjuna sem dó til baka. Þessar tilfinningar geta lamað fólk og komið í veg fyrir að öðrum hlutum sé komið í framkvæmd. Suma dreymir manneskjuna sem er látin og finna svo örvæntinguna hellast yfir þegar þeir vakna og gera sér grein fyrir því að hún er ekki lengur til staðar. Fyrir suma verða þessar tilfinningar svo erfiðar að þeim líður eins og lífið sé tilgangslaust. Ef að þér líður eins og þú getir ekki haldið áfram er mikilvægt að þú leitir eftir hjálp og stuðningi.

Grátur

Margir finna að oft er stutt í grátinn eftir að ástvinur deyr. Gráturinn og tárin geta verið viðbrögð við öllum tilfinningunum sem krauma hið innra. Fólk lýsir því gjarnan hvernig tárin geta brotist fram við aðstæður sem síst var að vænta og oft mörgum mánuðum eða jafnvel árum seinna. Ákveðið lag í útvarpinu eða ákveðnir staðir sem tengjast þér og ástvini þínum geta til dæmis oft kallað þetta fram. Enda þótt þér finnist þú ef til vill sífellt vera grátandi er það yfirleitt ekki áhyggjuefni heldur heilbrigð viðbrögð við því sem þú ert að fara í gegnum.

Sumum líður illa yfir því að geta ekki grátið. Mundu að það þýðir samt ekki að þú syrgir ekki ástvin þinn. Yfirleitt er ekki hægt að kalla fram grátinn og mikilvægast er að muna að allir þurfa að fá að syrgja á sinn hátt.

 Léttir

Sumir hafa lýst því hvernig þeir fundu fyrir létti þegar ástvinur þeirra dó. Þetta er tilfinning sem gæti sérstaklega komið fram hafi ástvinurinn glímt við veikindi í langan tíma, þurft mikla umönnun eða haft einkenni vegna sjúkdómsins sem erfitt var að meðhöndla. Þegar einhver nákominn þér þjáist er eðlilegt að óska þess að þjáningin taki enda. Reyndu því að sleppa tökum á sektarkenndinni, sé hún er til staðar.

Líkamleg einkenni

Margir finna fyrir líkamlegum einkennum eftir að ástvinur deyr. Þessi einkenni geta hrætt fólk og þá er gott að minna sig á að nokkuð algengt er að slíkt sé hluti af sorginni. Þetta geta verið einkenni á borð við

  • Erfiðleikar með svefn.
  • Yfirþyrmandi þreyta.
  • Léleg einbeiting.
  • Hjartsláttartruflanir.
  • Lítil matarlyst.

 Ef líkamleg einkenni eru viðvarandi í eina eða tvær vikur er ráðlegt að leita til læknis.

 Hafi sambandið verið erfitt

Hafi samband þitt við þann sem lést verið erfitt og flókið gæti verið að þú finnir ekki fyrir neinum af þeim tilfinningum sem hér hefur verið lýst eða að það komi þér í opna skjöldu hversu sterkar tilfinningar brjótast fram.

Allt eru þetta eðlileg viðbrögð við því að missa ástvin. Mundu að þú ert ekki einn/ein um að líða svona.

 Meðal þess sem vert gæti verið að reyna til að hjálpa þér í sorginni

Jafnvel þótt líðan þín geti verið erfið og sársaukafull eru allar þær tilfinningar sem þú finnur fyrir fullkomlega eðlilegar í þessum aðstæðum. Jafnvel þótt enginn geti látið sársaukann og angistina hverfa,er þó hægt að prófa ýmislegt sem öðrum hefur þótt hjálpa í sorginni.

 

  • Tala við manneskjuna sem er látin.
  • Tala við fjölskyldu og vini.
  • Leita til stuðningshópa ( linkur á stuðningshópa fyrir þá sem hafa misst ástvin).
  • Að rækta trú eða andleg málefni.
  • Skrifa niður þær tilfinningar sem eru að brjótast um í þér.

 Að halda áfram

 Flestir sem syrgja finna að með tímanum fara góðu dagarnir að verða fleiri en þeir slæmu. Tilfinningarnar verða ekki eins yfirþyrmandi og auðveldara er að horfa til framtíðar. Þú átt enn erfiðar stundir en þeim fer fækkandi eftir því sem tíminn líður.

 Það er mismunandi hvenær fólk treystir sér til að mæta til vinnu eftir fráfall ástvinar. Gott gæti verið að ræða við vinnuveitanda um líðan þína og hvernig þér þætti best að haga vinnunni. Ef til vill þætti þér gott að geta unnið heima við eða að byrja í minna vinnuhlutfalli þegar þú snýrð aftur til vinnu.

 Dagar sem hafa þýðingu fyrir þig og ástvin þinn eins og afmælisdagar, brúðkaupsafmæli og hátíðisdagar geta verið mjög erfiðir. Sérstaklega fyrsta árið eftir að ástvinur deyr. Með tímanum verða tilfinningarnar sem blossa upp og tengjast þessum dögum minna yfirþyrmandi. Mörgum finnst gott að gera eitthvað sérstakt eða táknrænt til að minnast ástvinarins, til dæmis á afmælisdegi hans, hátíðisdögum eða á öðrum dögum sem að tengjast honum.

 Mörgum reynist  líka erfitt að mæta í veislur eða aðrar samkomur. Ef það á við um þig, gæti verið gott að staldra stutt við til að byrja með eða að spyrja hvort þú megir taka einhvern með þér sem þú treystir.

 Að festast í sorginni

Þótt tilfinningasveiflur og vanlíðan sem fylgja sorginni verði hjá lang flestum minni eftir því sem tíminn líður geta sumir fundið að sorgin heltekur lífið til lengri tíma, jafnvel mörgum árum eftir að ástvinurinn dó. Þegar eðlileg úrvinnsla verður ekki í sorginni eða þegar líðanin er áfram jafn slæm eftir mjög langan tíma er oft talað um „flókna sorg“ eða sorg sem ekki næst að vinna úr á eðlilegan máta. Eftirfarandi einkenni gætu þá verið til staðar en hafa ber í huga að hér er um að ræða einkenni sem enn eru til staðar eftir langan tíma, jafnvel einhver ár.

  • Nær ekki að meðtaka dauða þess látna eða tilfinningalegur doði.
  • Er stöðugt að hugsa um hinn látna eða hvernig hann dó.
  • Yfirþyrmandi sorg og tilfinningalegur sársauki þar sem biturð og reiði eru oft ráðandi.
  • Getur ekki notið þess að rifja upp góðar minningar um hinn látna.
  • Ásakar sig fyrir dauða ástvinarins.
  • Óskar þess að fá að deyja til að vera með ástvini sínum.
  • Gerir allt til að forðast það sem að minnir á missinn.
  • Ákafur söknuður eftir þeim látna.
  • Mikil einmanakennd og upplifir einangrun frá öðrum.
  • Erfiðleikar við að sinna áhugamálum eða gera plön fyrir framtíðina.
  • Finnst lífið tilgangslaust og tómt án þess látna. Finnst hluti af sér hafa dáið.

Það er enginn rétt eða röng leið þegar kemur að sorginni og það er heldur ekki hægt að marka henni einhvern ákveðinn tíma. Ef þú hins vegar finnur að tilfinningarnar halda áfram að heltaka tilveruna löngu eftir að ástvinurinn dó er mikilvægt að þú ræðir við heimilislækninn þinn eða aðra fagaðila um líðan þína til að þú getir fengið viðeigandi aðstoð og stuðning.


Sorg

Svíður í sárum,

Sorg drúpir höfði,

Góður er genginn á braut.

Minningar mildar

Mýkja og lýsa

Og leggja líku við þraut.

Hörður Zóphaníasson


Tekið saman af Lóu Björk Ólafsdóttur, hjúkrunarfræðingi

 Heimildir:

Byggt á gögnum af eftirfarandi vefsíðum

www.macmillan.org

www.cancer.org

 

 

 

 

 

 

 


Var efnið hjálplegt?