• Mynd: freedigitalphotos.net

Spurningar og svör um krabbamein

Hér er að finna helstu spurningar er viðkemur krabbameinum og svör við þeim.

1. Hvað er krabbamein?

Krabbamein er samheiti yfir u.þ.b. 200 mismunandi sjúkdóma sem skiptast hver um sig í marga undirflokka. Allir krabbameinssjúkdómar eiga það sameiginlegt að frumur einhvers staðar í líkamanum fara að fjölga sér stjórnlaust.

2. Eru krabbamein og æxli sami hluturinn?

Æxli geta verið góðkynja eða illkynja. Æxli sem við nefnum krabbamein eru alltaf illkynja. Sum góðkynja æxli, eins og í heila, eru flokkuð með krabbameinum þar sem þau geta valdið alvarlegum einkennum vegna staðsetningar sinnar.

3. Hvernig myndast krabbamein?

Krabbameinsfruma myndast við það að skemmdir verða í erfðaefni frumunnar. lmennt er talið að það þurfi u.þ.b. fjórar til sex slíkar skemmdir til að heilbrigð fruma breytist í krabbameinsfrumu en þetta er misjafnt eftir tegundum krabbameina.

4. Er hægt að fá krabbamein alls staðar í líkamanum?

Já. Allir vefir eru gerðir úr ákveðnum fjölda af frumum. Allar frumur líkamans hafa eins frumukjarna, en í honum er erfðaefnið. Þegar krabbameinsfruma myndast hefur orðið viss fjöldi skemmda í erfðaefni frumukjarnans. Þar sem frumur með kjarna og erfðaefni eru í öllum vefjum líkamans geta skemmdir og þar með krabbamein myndast alls staðar.

5. Hvernig dreifast krabbamein?

Krabbameinsfrumur geta dreifst með blóði og sogæðavökva til eitla og annarra líkamshluta og myndað svonefnd meinvörp þar. Krabbameinsfrumur geta líka dreift sér með því að vaxa beint inn í annan aðliggjandi vef.

6. Hversu algeng eru krabbamein á Íslandi?

Rúmlega einn af hverjum þremur greinist með krabbamein einhvern tíma á lífsleiðinni og á hverju ári greinast að meðaltali 1.450 ný tilfelli. Allt til síðustu aldamóta fjölgaði tilfellum ár frá ári óháð hækkandi meðalaldri og fjölgun þjóðarinnar. Undanfarinn áratug hefur tíðnin hinsvegar lækkað og er ein meginástæðan fækkun reykingamanna sem skilar sér beint í lægri tíðni lungnakrabbameins og fleiri krabbameina. 

7. Hversu margir læknast?

Með betri greiningartækni og áhrifaríkari meðferðarúrræðum hafa lífslíkur aukist verulega. Í árslok 2015 voru yfir 13 þúsund Íslendingar á lífi sem greinst hafa með krabbamein. Um 66% karla og 70% kvenna sem fá krabbamein lifa í fimm ár eða lengur eftir greiningu krabbameins en það er breytilegt eftir tegundum krabbameina. Fyrir fjórum áratugum voru sambærileg hlutföll einungis 27% fyrir karla og 44% fyrir konur.

8. Eru krabbamein ættgeng?

Vitað er að 5-10% allra illkynja æxla má rekja beint til erfða. Margir vísindamenn telja þó líklegt að allt að 30% tilfella megi rekja til einhvers konar erfðatilhneigingar.

Hlutfallið fer eftir tegund krabbameina og er talið að um 40% alvarlegs krabbameins í blöðruhálskirtli tengist erfðum. Greina má einstaklinga sem eru í aukinni hættu að fá vissar tegundir krabbameina út frá tilteknum breytileika í erfðaefninu sem getur spáð fyrir um áhættuna. Í þeim tilvikum má reyna að greina æxlisvöxt snemma og bjóða meðferð og eftirlit.

9. Hvaða krabbamein eru algengust?

Blöðruhálskirtilskrabbamein er algengasta krabbameinið hjá körlum og brjóstakrabbamein hjá konum. Um 200 karlar og um 200 konur greinast með þessi mein ár hvert.

10. Hvaða tegundir krabbameina eru að aukast?

Tíðni húðkrabbameina hefur aukist mikið síðustu áratugi og er sú þróun enn í gangi hjá öðrum húðkrabbameinum en sortuæxlum. Sólböð og ljósabekkjanotkun auka hættuna á húðkrabbameinum. Tíðni lungnakrabbameins hefur aukist gríðarlega frá því að skráning hófst fyrir sextíu árum en upp úr síðustu aldamótum byrjaði hún að lækka hjá körlum en stendur í stað hjá konum. Það má rekja beint til þess að konur byrjuðu seinna en karlar að reykja sígarettur og nú eru fleiri konur en karlar sem reykja á Íslandi.

11. Hvaða krabbameinum hefur fækkað?

Tíðni magakrabbameins hefur lækkað hjá báðum kynjum frá því að skráning krabbameina hófst fyrir sextíu árum. Talið er að geymsluaðferðir matvæla hafi þar áhrif, t.d. hefur neysla á reyktum matvælum minnkað. Á síðustu árum hefur tíðni lungnakrabbameins lækkað meðal karla en hún stendur nokkurn veginn í stað hjá konum. Meginástæðan er fækkun reykingamanna meðal karla en nú eru fleiri konur en karlar sem reykja. Auk þess hefur tíðni sortuæxla hjá báðum kynjum og blöðruhálskirtilskrabbamein hjá körlum lækkað. Hjá konum hefur tíðni leghálskrabbameins lækkað frá 1970 eftir að skipuleg hópleit hófst hér á landi og tíðni eggjastokkakrabbameins hefur lækkað frá árinu 1995.

12. Hvaða einkenni krabbameina gera snemma vart við sig?

Ólíkir krabbameinssjúkdómar hafa mismunandi einkenni eftir því í hvaða líffæri sjúkdómurinn vex. Ef eftirfarandi einkenni eru til staðar er ráðlagt að leita til læknis: Óþægindi sem stafa af óþekktum orsökum og standa yfir lengur en þrjár vikur. Einkennin reynast þó oft stafa af öðru en krabbameini. Einkum skal fylgjast með sárum sem ekki gróa, hósta eða hæsi sem lætur ekki undan, kyngingarörðugleikum, fyrirferð án sýnilegrar ástæðu, fæðingarblettum sem stækka, breyta lit eða lögun, blæðir úr eða klæjar í. Einnig ber að láta athuga breytingar á hægðavenjum, erfiðleika við þvaglát, blæðingar af óþekktum ástæðum, minnkandi matarlyst, þyngdartap án ástæðu, langvarandi hita og óljós einkenni frá taugakerfinu.

13. Hve snemma er hægt að greina krabbamein?

Krabbamein er ekki einn sjúkdómur. Suma sjúkdóma er hægt að greina snemma, aðra ekki. Í brjóstamyndatöku er hægt að greina fyrirferð sem er nokkrir millimetrar að stærð. Í frumustroki frá leghálsi er hægt að greina frumubreytingar sem eru forstig krabbameins. Ef breytingar verða á fæðingarbletti, hann fjarlægður og rannsakaður í smásjá má greina húðkrabbamein snemma. Einnig má greina sepa í ristli, sem eru forstig krabbameins. Almennt gildir að því fyrr sem sjúkdómurinn greinist, því betri eru horfurnar.

14. Hefur krabbamein áhrif annars staðar í líkamanum?

Það fer eftir því hvar í líkamanum krabbameinið er. Ef æxlið er í lunganu getur það valdið lélegri súrefnisupptöku og þannig valdið þreytu og minna úthaldi. Æxli í höfði getur valdið ógleði og svima, þreytu og sleni, einnig lélegu jafnvægi sem getur leitt til þess að einstaklingurinn hreyfir sig minna en áður og almennt líkamlegt ástand versnar. Algengt er að krabbamein hafi áhrif á líkamsástandið í heild á einn eða annan hátt. Meðferðin sjálf hefur líka áhrif á líkamann. Einnig má hafa í huga að krabbamein í einu líffæri getur myndað meinvörp í öðru líffæri og haft áhrif á það.

15. Hvaða meðferð við krabbameini er algengust?

Skurðaðgerð er algengasta meðferð ef um afmörkuð föst æxli er að ræða. Oft er meðferðin samsett af skurðaðgerð, lyfjameðferð, geislameðferð og/eða hormónameðferð. Blóðkrabbamein er oftast meðhöndlað með lyfjum. Tiltölulega ný meðferðarúrræði eru sértæk lyf sem beinast að tiltekinni starfsemi frumunnar og draga þannig úr vexti og dreifingu sjúkdómsins.

16. Valda krabbamein alltaf verkjum?

Á byrjunarstigi krabbameins eru sjaldnast verkir. Í vissum tegundum krabbameina geta verkir verið stórt vandamál en í öðrum ekki. Þekking á meðhöndlun verkja og annarra einkenna er mikil og vaxandi og enginn ætti að þurfa að þjást. Mismunandi aðferðir eru notaðar í meðhöndlun verkja, algengast er að nota lyf en einnig er stundum notuð geislameðferð. Notuð eru morfínlyf, í mismunandi stórum skömmtum, en þau gefa yfirleitt góða raun.

17. Eru krabbamein smitandi?

Nei, krabbamein eru ekki smitandi sem slík. Krabbameinsfrumur geta dreift sér um líkamann en ekki komist í líkama annars einstaklings. Þessu má hins vegar ekki blanda saman við það að smitvaldar einkum veirur geta valdið ákveðnum tegundum krabbameina, til dæmis í leghálsi.

18. Er hægt að minnka hættuna á að fá krabbamein?

Já, breytingar á lífsháttum geta dregið úr hættunni á að fá krabbamein um allt að 50%. Mikilvægast er að reykja ekki. Aðrir þættir geta minnkað áhættu, t.d. að neyta áfengis aðeins í hófi, borða hollan og fjölbreyttan mat og reglulega, forðast ofþyngd, hreyfa sig reglulega, stunda öruggt kynlíf og gæta þess að brenna ekki í sól ásamt því að stunda sólböð aðeins í hófi.

Oftast gerir líkaminn sjálfur við skemmdir sem myndast í frumum hans, skemmdirnar verða því ekki varanlegar og engar krabbameinsfrumur myndast. En stundum er viðgerðarferlið ekki í lagi. Auk þess höfum við nokkur gen í frumum okkar, svo kölluð krabbameinsgen og æxlisbæligen, sem geta m.a. ýtt undir eða hindrað skemmdir í erfðaefninu. Starfsemi þessara gena getur verið mismunandi milli einstaklinga og þess vegna er fólk misnæmt fyrir því að mynda krabbamein.

Meira en helmingur þeirra sem greinast eru eldri en 65 ára. Krabbamein dreifast nokkuð jafnt milli kynja, 51 prósent þeirra sem greindust árin 2010-2014 voru karlar, 49 prósent konur. Fleiri konur en karlar eru yngri en 65 ára þegar þær greinast með krabbamein eða 46% kvenna en 36% karla. Í lok árs 2015 voru rúmlega 13 þúsund einstaklingar á lífi hér á landi sem greinst höfðu með krabbamein.

19. Hvernig tengjast  BRCA1 og BRCA2 gen aukinni hættu á  krabbameini?

Allir hafa BRCA1- og BRCA2-gen. Í þeim er fólgin uppskrift af prótínum sem gera við skemmdir í DNA/erfðaefninu. Þessi gen eru mikilvægur hluti af þeirri viðgerð á erfðaefninu sem stöðugt fer fram í frumum líkamans og vinnur á móti myndun æxla.  

Sumir erfa stökkbreytt BRCA1- eða BRCA2-gen sem starfar ekki eðlilega. Stökkbreytingarnar geta verið af ýmsu tagi en þær hafa það í för með sér að ekki eru framleidd eðlileg viðgerðarprótín. Prótínin eru annað hvort alls ekki framleidd eða þau starfa að takmörkuðu leyti. Þess vegna veita stökkbreytt BRCA1- og BRCA2-gen minni vörn gegn æxlismyndun en eðlileg gen.

Tilteknar stökkbreytingar í BRCA1- eða BRCA2-genunum hafa þau áhrif að líkur á brjósta- og eggjastokkakrabbameini í konum aukast. Einnig auka þær áhættu á nokkrum öðrum tegundum krabbameina. Um það bil 5-10% allra tilfella af brjóstakrabbameini eru talin tengjast erfðum. Þar af skýra stökkbreytt BRCA1- og BRCA2-gen allt að þriðjung. Að auki valda stökkbreytingar í þessum genum um 15% tilfella eggjastokkakrabbameins.

BRCA1-stökkbreytingar eru fremur fátíðar á Íslandi en sú gerð stökkbreytinga komst í heimspressuna fyrir nokkrum árum þegar leikkonan Angelina Jolie greindi frá því að hún hefði meðfædda BRCA1-stökkbreytingu. Hins vegar er ein tiltekin stökkbreyting í BRCA2- geni óvenju algeng á Íslandi miðað við önnur lönd og eru um 0,7% Íslendinga með hana. 

Brca-graf

Krabbamein hjá konum með BRCA2-stökkbreytingu eru aðeins lítið hlutfall allra brjóstakrabbameina sem greinast á Íslandi, eins og sést á þessari mynd sem sýnir aldursbundið nýgengi af hverjum 100.000 íslenskum konum fyrir árin 1980-2004.

Konur með BRCA2-stökkbreytingu á Íslandi eru að meðaltali mun yngri við greiningu brjóstakrabbameins en aðrar konur sem greinast með þennan sjúkdóm. Hjá konum með stökkbreytinguna er um fimmtungur greindra á aldrinum 40-44 ára, en algengast er að greinast með brjóstakrabbamein á aldrinum 60-64 ára.

Hvert barn erfir tvö samsvarandi gen af hverri tegund, eitt frá móður og annað frá föður.  Stökkbreytt BRCA1- og BRCA2-gen geta erfst hvort sem er frá föður eða móður. Sé einstaklingur með stökkbreytingu í öðru af slíkum samsvarandi genum eru 50% líkur á að barn hans erfi það. Eðlilegt gen frá öðru foreldri kemur ekki í veg fyrir áhrif stökkbreytts gens frá hinu foreldrinu.

Hve mikil er áhættan hjá þeim konum sem hafa stökkbreytt BRCA1- eða BRCA2-gen samanborið við þær sem hafa ekki erft stökkbreytt gen af þessu tagi?

Um 11% líkur eru á að kona fái brjóstakrabbamein einhvern tíma á lífsleiðinni. Líkurnar  aukast hins vegar verulega hafi hún erft annað hvort BRCA1- eða BRCA2-gen með áðurnefndum stökkbreytingum. Þannig eru 55-65% líkur á að kona sem hefur slíka stökkbreytingu á BRCA1-geni fái brjóstakrabbamein fyrir sjötugt og hugsanlega allt að 70% líkur hjá  konum sem eru með stökkbreytingu á BRCA2-geni. 

Líkur á eggjastokkakrabbameini aukast einnig hjá þeim sem hafa þessar stökkbreytingar, þannig eru um 1% líkur á því að kona fái eggjastokkakrabbamein einhvern tímann á lífsleiðinni samanborið við 39% líkur á slíku krabbameini fyrir sjötugt hjá þeim sem hafa stökkbreytt BRCA1-gen og 11-17% líkur hjá þeim sem hafa stökkbreytt BRCA2-gen. Þess ber að geta að þessar líkur eru metnar út frá nýlegum upplýsingum en geta þó breyst eftir því sem niðurstöður fleiri rannsókna liggja fyrir.

Einnig er ljóst að aðrir þættir hafa áhrif á þessar líkur fyrir hverja og eina konu og því er áhætta á að fá brjóstakrabbamein  mjög ólík milli kvenna þótt þær séu með BRCA2-stökkbreytingu. Víða um heim er unnið við gerð spáforrita til að spá fyrir um einstaklingsbundna áhættu út frá þekktum áhættuþáttum, erfðafræðilegum og öðrum. Slík forrit munu verða til mikils gagns fyrir konur með stökkbreytingu sem standa frammi fyrir erfiðri ákvarðanatöku svosem brottnámi brjósta og/eða eggjastokka. Þannig verður vonandi hægt að segja með nokkru öryggi á hvaða aldri viðkomandi kona sé líkleg til að greinast og hversu líklegt eða ólíklegt sé að hún fái yfirhöfuð brjóstakrabbamein eða krabbamein í eggjastokka.

Einnig skal nefnt að karlmenn sem hafa erft stökkbreytt BRCA-gen eru líklegri til að fá krabbamein í brjóst, blöðruhálskirtil og bris samanborið við aðra karlmenn. Sérstaklega er mikið hækkuð áhætta á brjóstakrabbameini hjá körlum með stökkbreytt BRCA2-gen, en almennt er brjóstakrabbameinsáhætta mjög lág hjá körlum.

Íslenskar rannsóknir hafa lagt sitt af mörkum

BRCA-genin fundust fyrir rúmum 20 árum og í ljós kom að þau eru  á litningum 13 og 17. Rannsóknirnar voru unnar í samvinnu fjölþjóðahóps vísindamanna. Íslenskir vísindamenn frá Krabbameinsfélaginu og Landspítalanum voru þar á meðal og hafði vinna þeirra markverð áhrif á niðurstöðurnar. Þar var byggt á ættum og sýnum frá Íslandi, ásamt upplýsingum frá Krabbameinsskrá Krabbameinsfélags Íslands.

Byggt að nokkru leyti á efni frá National Cancer Institute  – BRCA1 and BRCA2: Cancer Risk and Genetic Testing. Einnig er byggt á upplýsingum frá Krabbameinsskrá Krabbameinsfélags Íslands.

Desember 2017

20. Af hverju er ekki leitað skipulega að fleiri tegundum krabbameins en gert er?

Skimun eða skipulögð hópleit kallast það þegar leitað er að krabbameini eða forstigsbreytingum í einkennalausum einstaklingum sem leitt gætu til krabbameins. Markmið slíkrar hópleitar er að draga úr nýgengi (tíðni) og dánartíðni af völdum ákveðinna tegunda krabbameins.

Skimað er fyrir tveimur tegundum krabbameins á Íslandi, brjóstakrabbameini og leghálskrabbameini. Þriðja skimunarverkefnið er í undirbúningi þar sem stefnt er að leit að krabbameini í ristli og endaþarmi.

En hvers vegna er ekki leitað skipulega að fleiri tegundum krabbameins?

Til að mögulegt sé að leita skipulega að krabbameini af ákveðinni tegund þarf að vera til áreiðanleg og hagkvæm rannsókn:

  • hún þarf að vera næm á óeðlilegar frumubreytingar sem geta orðið að hættulegu krabbameini án þess að greina hættulitlar breytingar sem illvígt krabbamein. Engin rannsókn er þó svo góð að hún greini allt réttilega. Annars vegar eru alltaf einstaklingar sem hafa sjúkdóminn en greinast þó ekki og hins vegar greina rannsóknir líka alltaf ranglega einhverja sem í raun eru heilbrigðir. Til að ákveðin rannsókn teljist heppileg til hópleitar mega slíkar ofgreiningar og vangreiningar ekki vera of miklar. 
  • hún þarf að vera þess eðlis að fólk vilji fara í rannsóknina.
  • Sjálf rannsóknin má ekki vera hættuleg heilsu og lífsgæðum fólks. Sé ekki búið að sýna fram á að ákveðin rannsókn geti bjargað mannslífum og ekki ljóst hvort hún geri meiri skaða en gagn er ekki mælt með skimun.
  • hún verður að vera þjóðhagslega hagkvæm. Ef tiltekið krabbamein er sjaldgæft er ólíklegt að það sé hagkvæmt að leita að því hjá heilli þjóð eða stórum þjóðfélagshópum, jafnvel þó til sé tiltölulega áreiðanleg rannsókn. Í slíkum tilfellum er leitinni frekar beint að sérstökum áhættuhópum.

Einu rannsóknirnar sem taldar eru falla að ofantöldum viðmiðum eru þær sem skima fyrir brjósta-, legháls- og ristilkrabbameini. Viðmiðin eru alþjóðleg og takmarkast því víðtæk krabbameinsskimun í öðrum löndum einnig við þessar þrjár tegundir krabbameina. Vísindamenn leita þó sífellt nýrra leiða. Sem dæmi má nefna að vissar rannsóknir benda til þess að hugsanlega verði síðar hægt að leita skipulega að krabbameini í blöðruhálskirtli, lungum og eggjastokkum.  

Júní 2018



Var efnið hjálplegt?