Ristil- og endaþarms­krabbamein

Ristil- og endaþarmskrabbamein er eitt fárra meina sem hægt er að koma í veg fyrir eða finna á byrjunarstigum, til dæmis með hópleit, og auka þannig líkur á lækningu. Þeir sem eru á aldrinum 50-75 ára ættu að ræða við lækni um leit að ristilkrabbameini. Hjá þeim sem eru með sterka ættarsögu gæti þurft að hefja skimun fyrr. Heimilislæknar og meltingarfæralæknar geta gefið nánari upplýsingar.

Helstu einkenni

Sumir með ristilkrabbamein hafa einkenni. Þau geta verið:

  • Blóð í hægðum án augljósra skýringa. Bæði ferskt og sýnilegt með berum augum og svo svartar hægðir, sem geta orsakast af blæðingu ofar í meltingarveginum. Mælt er með að allar blæðingar í hægðum séu teknar alvarlega.
  • Kviðverkir eða krampar sem hætta ekki.
  • Viðvarandi breyting á hægðavenjum, einkum aukin tíðni salernisferða eða niðurgangur sem varir vikum saman. 
  • Blóðleysi af óþekktri orsök.
  • Þyngdartap og þrekleysi.

Þeir sem hafa einhverra þessara einkenna ættu að ræða við lækni. Þessi einkenni geta verið vegna einhvers annars en krabbameins. Engu að síður er rétt að leita álits læknis til að fá skýringu á því hvað getur valdið einkennunum.

Stundum án einkenna

Leit að ristilkrabbameini er einmitt gerð hjá einkennalausu fólki. Ristilsepar og ristilkrabbamein gefa ekki alltaf einkenni, sérstaklega í byrjun. Það þýðir, að einhver getur verið með sjúkdóminn og ekki vitað af því. Þess vegna er svo mikilvægt að vera með skipulega hópleit að ristilkrabbameini. Með því að greina ristilkrabbamein áður en einkenni koma fram er líklegra að meinið finnist á byrjunarstigi og hægt sé að lækna það.

Orsakir

Rannsóknir hafa sýnt að hreyfing og mikil neysla ávaxta og grænmetis hafa verndandi áhrif fyrir ristilkrabbamein en að ákveðnir þættir og lífshættir auka líkur á að fá sjúkdóminn:

AF HVERJU RISTILKRABBAMEINSLEIT?

  • Sterk ættarsaga er talin valda um 5% ristilkrabbameina. Líkur á að fá sjúkdóminn geta verið auknar hjá þeim sem eiga náinn ættingja (foreldri, systkini, barn), einn eða fleiri sem greinst hafa með ristilsepa (kirtilæxli) eða ristilkrabbamein. 
  • Erfðasjúkdómur. Fólk sem er með erfðasjúkdóminn Familial adenamatous polyposis (FAP) byrja oft að mynda sepa í ristli á táningsaldri og fjöldi sepa eykst með aldri. Separnir þróast í krabbamein með tímanum ef þeir eru ekki fjarlægðir og algengt er að krabbameinið komi fram um fertugsaldur. Lynch heilkenni (öðru nafni hereditary nonpolyposis colorectal cancer, HNCPP) er annar erfðasjúkdómur sem eykur verulega líkur á ristilkrabbameini ásamt öðrum krabbameinum. Hjá þessum einstaklingum kemur ristilkrabbamein venjulega fram fyrir fimmtugt. 
  • Langvarandi bólgusjúkdómar í ristli og endaþarmi, sérstaklega sáraristilbólga (procto-colitis ulcerosa) auka hættuna.
  • Áfengi. Allt áfengi inniheldur asetaldehýð í líkamanum. Asetaldehýð hefur tilhneigingu til að loða við vefi líkamans og er þekkt krabbameinsvaldandi efni. Því meira sem drukkið er af áfengi því meiri er áhættan. Þeim sem drekka áfengi er ráðlagt að halda því í hófi, eða sem nemur innan við eina léttvínsflösku á viku. 
  • Reykingar. Krabbameinsvaldandi efni í sígarettureyk finnast ekki eingöngu í lungum heldur berast þau um allan líkamann og þar á meðal í meltingarveginn. Margar leiðir eru til að hætta að reykja, til dæmis ýmis lyf. Krabbameinsfélagið er með ráðgjöf í reykbindindi.
  • Röntgengeislun og jónandi geislun. Fólk sem hefur fengið háa geislaskammta eins og við krabbameinsmeðferð eða unnið í iðnaði eins og úraníumnámum er í aukinni áhættu. Lítil geislun eins og umhverfisgeislun sem hlýst við að búa hátt fyrir ofan sjávarmál eða ein og ein röntgenmynd eykur ekki líkur á að fá sjúkdóminn. 
  • Rautt kjöt og unnar kjötvörur eru nú þekktir áhættuþættir. Ráðlagt er að neyta ekki meira af slíkum kjötvörum en um 500 gramma á viku. 
  • Offita. Hollur matur, reglubundin hreyfing, hugrækt og góður svefn vinnur saman í því að halda okkur í eðlilegri þyngd.
  • Hreyfing og mikil neysla ávaxta og grænmetis virðist hafa verndandi áhrif. Almennt er ráðlagt að hreyfa sig að minnsta kosti í 30 mínútur á dag fimm daga vikunnar. Ráðlagt er að neyta að minnsta kosti fimm skammta af ávöxtum eða grænmeti daglega. 
  • HPV-veira er áhættuþáttur fyrir endaþarmskrabbamein. Veiran er þekktust fyrir að orsaka leghálskrabbamein hjá konum en veiran smitast með kynmökum og getur valdið krabbameini í þeim slímhúðum sem hún kemst í snertingu við.

Hvað er ristil- og endaþarmskrabbamein?

Krabbamein í ristli og endaþarmi eru í daglegu tali flokkuð saman og kölluð ristilkrabbamein, því þau eiga margt sameiginlegt. Í flestum tilvikum myndast ristilkrabbamein út frá góðkynja forstigsbreytingum sem í daglegu tali eru kallaðir separ. Sú tegund sepa sem eru forstig ristilkrabbameins eru svonefnd kirtilæxli.
Þó að separ séu nokkuð algengir þá verða flestir þeirra (yfir 90%) aldrei að krabbameini. Reglan er samt að fjarlægja þá ef þeir finnast við ristilspeglun. Með því að fjarlægja sepa í ristilspeglun er ekki einungis hægt að koma í veg fyrir myndun ristilkrabbameins, heldur einnig hægt að senda þá í vefjagreiningu og leggja mat á hvort um eiginlegt forstig er að ræða og ákvarða í framhaldi af því eftirlit fyrir viðkomanda. Liðið getur langur tími, jafnvel 10 til 20 ár, frá því að ristilkrabbameinsfrumur myndast í kirtilæxli þar til einkenni koma fram.
Þessi langi tímarammi útskýrir af hverju tiltölulega auðvelt er að lækna ristilkrabbamein finnist það nægilega snemma og af hverju árangursríkasta leiðin er að leita að sjúkdómnum hjá einkennalausu fólki. Hægt er að beita mörgum aðferðum til að leita að sjúkdómnum. Ein leiðin er að skima fyrir blóði í hægðum. Ástæða fyrir því er að mörg kirtilæxli, sérstaklega ef þau hafa fengið tíma til að þróa með sér frumubreytingar í átt að krabbameini eða eru jafnvel orðið krabbamein á frumstigi, eru þau líkleg til að blæða. Ef tekin eru hægðarpróf skiptir máli að nota viðurkennd hægðarpróf og þau þarf að endurtaka á eins til tveggja ára fresti. Ef hægðapróf reynist jákvætt er mikilvægt að viðkomandi fari í langa ristilspeglun.

Ristillinn er hluti af meltingarveginum sem tekur við af smáþörmunum og endar þar sem endaþarmurinn byrjar. Ristillinn er 1-1,5 metri á lengd og endaþarmurinn (rectum), sem er neðsti hluti þarmanna, er um það bil 15 sentimetrar.
Mest öll næring fæðunnar er frásoguð í smáþörmunum (þ.e. næringin flyst frá holrými smáþarma og út í blóðið). Þegar innihald smáþarma kemur niður í ristilinn eru eftir fæðuhlutar sem meltingarfærin geta ekki brotið niður, t.d. trefjar. Í ristlinum frásogast síðan vatn og ýmis sölt út í blóðið þannig að innihald ristilsins (hægðirnar) verður þéttara. Í ristlinum er mikið magn gagnlegra baktería, sem geta m.a. myndað vítamín, sem líkaminn nýtir sér. Meginhlutverk endaþarmsins er að geyma hægðir milli tæminga.

Greining

Ef einkenni vekja grun um ristil- eða endaþarmskrabbamein skal ávallt leita læknis, sem framkvæmir almenna skoðun. Hluti af hefðbundinni læknisskoðun er þreifing með fingri í endaþarm og við slíka skoðun getur fundist æxlisvöxtur eða fyrirferð sem þarf að rannsaka nánar. 

TÖLFRÆÐI UM RISTILKRABBAMEIN

  • Hægðapróf. Unnt er að rannsaka með hægðaprófum hvort dulið blóð sé í hægðum. Ef blóð finnst við slíka skoðun getur það verið vísbending um krabbamein í ristli eða endaþarmi, þó aðrar skýringar geti legið að baki. 
  • Ristilspeglun. Ef grunur er um krabbamein í ristli eða endaþarmi er speglun mikilvægasta rannsóknin. Sú rannsókn felur í sér að setja sveigjanlegt speglunartæki inn um endaþarminn, þræða það upp eftir endaþarminum og ristlinum og skoða þannig slímhúðina. Með speglunartækinu er hægt að taka vefjasýni úr meinum eða afbrigðilegri slímhúð. Einnig er unnt að fjarlægja ristilsepa, sem geta verið forstig ristilkrabbameins, í gegnum slík speglunartæki.

FRÆÐSLUMYNDBAND: RISTILSPEGLUN - ÞAÐ ER EKKERT MÁL

  • Vefjarannsókn. Með vefjarannsókn er unnt að komast að því hvort um illkynja mein sé að ræða. 
  • Ómskoðun. Með hjálp ómskoðunartækis, sem þræða má upp í ristilinn með speglunartækinu, má kanna hversu djúpt í ristilvegginn æxlið er vaxið. 
  • Tölvusneiðmynd. Nýlega er farið að nota tölvusneiðmyndartæki til að taka myndir af ristlinum (virtual colonoscopy) ef speglun verður ekki við komið. Til frekari stigunar eru gerðar myndgreiningarrannsóknir, oftast sneiðmynd af kviðarholi, til að kanna hvort sjúkdómurinn hafi dreift sér til annarra líffæra, t.d. eitla eða lifur. Einnig eru gerðar myndgreiningarrannsóknir af brjóstholi.
  • Blóðrannsóknir. Hægt er að fylgjast með æxlisvísum (CEA) í blóði. CEA mælist þó ekki alltaf hækkað hjá þeim sem raunverulega eru með krabbamein og það mælist oft hækkað í fólki sem reykir.

RÉTTINDI KRABBAMEINSVEIKRA - HVER ER ÞINN RÉTTUR?

Hvað er hópleit að ristilkrabbameini?

Hópleit þýðir að leitað er að ummerkjum um krabbamein í ristli eða endaþarmi (ristilkrabbameini) hjá einkennalausum einstaklingum. Leit að ristilkrabbameini hefur þann tilgang að finna forstig (kirtilæxli) eða krabbamein á byrjunarstigi svo hægt sé að lækna meinið með því að veita viðeigandi meðferð. Það eru til nokkrar leiðir til hópleitar. Þær algengustu í Evrópu eru:

  • Hægðapróf eða leit að blóði í saur. Svokölluð FIT-próf (Fecal Immunochemical Test) eru nýjust og nákvæmust á markaðnum af þeim hægðaprófum sem í boði eru. Þau greina blóð sem er ekki sýnilegt með berum augum. Þú tekur prófið heima og notar til þess ákveðið sýnasett með leiðbeiningum til að ná hægðasýni og koma sýni fyrir í þar til gerðu glasi (staut). Þú skilar prófinu með pósti á tilgreinda rannsóknarstofu eða beint á rannsóknarstofu þar sem athugað er hvort blóð leynist í hægðasýninu. Ef blóð greinist í hægðasýninu þarf að gera langa ristilspeglum til að leita að orsök. Ef ekki greinist blóð er miðað við að endurtaka þessa leit á eins til tveggja ára fresti meðan einstaklingur er á aldursbilinu 50-75 ára. FIT-próf eru enn ekki fáanleg á Íslandi en nú eru á markaðinum önnur hægðapróf sem fást í apótekum en þau eru ekki jafn árangursrík.
  • Löng ristilspeglun. Læknir notar sveigjanlega holsjá sem þrædd er upp ristilinn alveg inn í botn hans og lýsir upp slímhúð ristilsins og gerir kleift að leita að sepum og krabbameini. Á meðan á spegluninni stendur getur læknirinn fjarlægt flesta þá sepa sem sjást og jafnvel krabbamein á frumstigum. Hversu oft þarf að koma endurtaka ristilspeglun er háð fjölda, stærð, staðsetningu og vefjagreiningu sepa eða annars meins sem finnast við skoðun. Annars er mælt með speglun á tíu ára fresti hjá þeim sem eru hvorki með sepa né krabbamein.

Bjargar leit mannslífum?

Ef þú ert á aldrinum frá 50 til 75 ára ættir þú að ræða við lækni um leit að ristilkrabbameini því rannsóknir sýna að leit bjargar mannslífum. Ef sterk ættarsaga eða aðrir áhættuþættir eru til staðar þá gæti þurft að leita fyrr. Ræddu við heimilislækninn þinn eða meltingarlækni um leit að ristilkrabbameini. Ástæðan er sú:

  • Ristilkrabbamein byrjar yfirleitt sem sepi í ristli eða endaþarmi.
  • Með tímanum geta sumir separ breyst í krabbamein.
  • Með hópleit er hægt að finna sepa og kirtilæxli, sem hægt er að fjarlægja áður en þau breytast í krabbamein.
  • Með hópleit er einnig hægt að finna sum krabbamein snemma. Þegar meinið finnst snemma eru góðar líkur á lækningu.
  • Fjölmargar heilsuhagfræðilegar úttektir í mörgum löndum hafa sýnt fram á að hópleit að ristilkrabbameini er eitt hagstæðasta krabbameinið til að skima fyrir.
  • Ristilkrabbamein er eina krabbameinið hjá körlum sem er talið æskilegt að skima fyrir með skipulagðri hópleit.

Meðferð

  • Skurðaðgerð. Mikilvægasta meðferðin til lækningar á krabbameini í ristli eða endaþarmi er skurðaðgerð. Til að minnka líkurnar á endurkomu krabbameinsins fjarlægir skurðlæknirinn ekki eingöngu sjálft æxlið heldur líka hluta af heilbrigðum vef í kringum æxlið ásamt nálægum eitlum. Gæta þarf þess að taka ekki meira en nauðsynlegt er vegna mikilvægra aðlægra líffæra og tauga sem stjórna þvagblöðrutæmingu og stinningu. Síðan er oftast hægt að tengja ristilendana saman á ný en í sumum tilvikum þurfa sjúklingar á stóma að halda, ýmist tímabundið eða ævilangt. 
  • Lyfjameðferð. Við vefjarannsókn sýnis úr aðgerðinni er m.a. hægt að greina tegund, þroska og útbreiðslu æxlis innan sýnisins. Í sumum tilvikum, sérstaklega þegar meinvörp finnast í svæðiseitlum, er einnig gefin fyrirbyggjandi eftirmeðferð með krabbameinslyfjum eftir skurðaðgerðina með það í huga að eyða krabbameinsfrumum sem hugsanlega gætu verið eftir og þannig minnka líkur á að sjúkdómurinn taki sig upp aftur. Í um fjórðungi tilfella greinist krabbameinið þegar það hefur náð að dreifa sér til annarra líffæra. Þá er helsta meðferðin krabbameinslyfjameðferð og er þá tilgangur lyfjameðferðar að lengja og bæta líf. Á síðustu árum hefur í vaxandi mæli verið unnt að fjarlægja meinvörp með skurðaðgerð, oft eftir að meinvörp hafa minnkað við krabbameinslyfjameðferð. 
  • Geislameðferð. Í vissum tilvikum er geislameðferð gefin fyrir aðgerð til þess að minnka líkur á staðbundinni endurkomu æxlisins og einnig í þeim tilgangi að minnka æxlið fyrir skurðaðgerð. Tæplega 70% eru á lífi fimm árum frá greiningu.

Algengi og lífshorfur

Meðalaldur við greiningu ristilkrabbameins er um 70 ár og endaþarmskrabbameins um 65 ár. Að meðaltali greinast um 140 árlega með krabbamein í ristli og endaþarmi og er sjúkdómurinn heldur algengari meðal karla en kvenna. Í árslok 2014 voru 1156 á lífi með sjúkdóminn.

Almennt eru horfur sjúklinga með krabbamein í ristli og endaþarmi góðar. Ef krabbameinið uppgötvast snemma er langoftast unnt að lækna sjúklinga með skurðaðgerð en horfur versna eftir því sem sjúkdómsdreifingin er meiri.

Endurgreiðsla vegna ristilskoðunar

Eftirtalin stéttafélög endurgreiða eða veita fjárhagslegan styrkt fyrir ristilskoðun/speglun

BHM – Bandalag Háskólamanna
Endurgreitt er að hámarki kr. 20.000 á hverju almanaksári krabbameinsskoðun í ristli og/eða blöðruhálsi.

VR
Vegna ristilskoðunar er hægt að sækja um í varasjóði VR, en skoðunin fellur undir lækniskostnað, eins og krabbameinsskoðunin. Nánari upplýsingar um VR varasjóð er hér: http://www.vr.is/styrkir-sjodir/vr-varasjodur/ ),

Upphæð styrks fer eftir því hvað hver og einn á í varasjóði, félagsmenn geta nálagst stöðuna sína inn á Mínum síðum inn á www.vr.is . Með umsókn þarf kvittun að fylgja.

Starfsgreinasamband Íslands
Vegna ristilskoðunar er hægt að sækja um í varasjóði VR, skoðunin hún fellur undir lækniskostnað, eins og krabbameinsskoðunin. Nánari upplýsingar má nálgast hér; http://www.vr.is/styrkir-sjodir/vr-varasjodur/.

BSRB – Bandalag starfsmanna ríkis og bæja
Sjóðfélagi fær styrk til krabbameinsskoðunar í ristli og blöðruhálskirtli að hámarki 10.000 kr. Grunngjald í kembileit er 6.300 og allt að 10.000 fyrir framhaldsskoðun og 10.000 fyrir ristilspeglun. Nánari upplýsingar má nálgast hér; http://styrktarsjodur.bsrb.is/styrkir/krabbameinsleit/

Kennarasamband Íslands

Sjóðurinn greiðir reglubundna krabbameinsleit (kembileit) að hámarki 6.300 kr. Enn fremur er greitt vegna krabbameinsskoðunar í ristli að hámarki kr. 30.000, sama gildir um skoðun á blöðruhálskirtli. Ef sjóðfélagi þarf að fara í framhaldsskoðun greiðir sjóðurinn þá skoðun einnig, að hámarki 20.000 kr. Nánari upplýsingar er að finna hér; http://www.ki.is/styrkir-og-sjodir/sjukrastjodur/styrkir#forvarnir-krabbameinsleit

Póstmannafélag Íslands

Ristilspeglun er niðurgreidd. Sjá nánari upplýsingar hér; http://www.pfi.is/Index/Sjodir/Sjukrasjodurpostmanna/

Stéttarfélag Lögreglumanna
Landsamband lögreglumanna greiðir ristilspeglun að fullu.

Félag íslenskra atvinnuflugmanna
Mælt er með því að allir fari í ristilspeglun eftir fimmtugt. Samið hefur verið við Jón Örvar Kristinsson, meltingarlækni, um að það hafa umsjón með verkinu. Unnt er að panta sér tíma hjá honum í gegnum netfangið  jonorvar@internet.is. Lagt er til að allir félagar fimmtugir og eldri fari óhræddir í þessa skoðun. Finnist ekkert sjúklegt og ef engin saga er um ristilkrabbamein í ætt þá þarf ekki að endurtaka skoðun fyrr en eftir 5-10 ár. Nánari upplýsingar er að finna hér; http://www.fia.is/sjukrasjodur/heilbrigdismal

Athugið að þetta er ekki tæmandi listi yfir stéttarfélög sem endurgreiða ristilskoðun. Allar ábendingar um önnur félög eru vel þegnar á netfangið krabb@krabb.is.

Fræðsluefni

 


OLF-78404-Styrktaradili-2016_1410x400px


Var efnið hjálplegt?