Skimun er brýn fyrir allar konur – hlekkur á kynningu
Samanburður á gæðavísum brjóstaskimunar undirstrikar mikilvægi þess að konum á aldrinum 40-49 ára bjóðist skimun. Auka þarf þátttöku í brjóstaskimunum hjá öllum aldurshópum.
Heilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands og Landspítali stóðu í sameiningu að vísindaráðstefnunni Vísindi á vordögum dagana 8. og 9. apríl 2026. Á dagskrá voru kynningar á öllu því nýjasta í líf- og heilbrigðisvísindum á Íslandi. Álfheiður Haraldsdóttir, doktor í lýðheilsuvísindum og sérfræðingur Rannsóknaseturs – Krabbameinsskrár hjá Krabbameinsfélaginu, kynnti þar niðurstöður nýlegrar rannsóknar á gæðavísum brjóstaskimunar. Kynning Álfheiðar hefst á mínútu 5:44:30 í spilaranum hér fyrir neðan.
Hugmyndin að rannsókninni kviknaði þegar að stjórnvöld hugðust í ársbyrjun 2021 hækka skimunaraldur kvenna upp í 50 ár úr 40 árum, til samræmis við ráðleggingar Evrópusambandsins. Hugmyndin mætti gríðarlegri mótstöðu meðal almennings og hætt var við breytinguna, en á Íslandi hefur konum á aldrinum 40-49 ára verið boðin skipulögð, lýðgrunduð brjóstaskimun síðan 1987. Opinberar leiðbeiningar víða erlendis eru farnar að mæla með skimun fyrir þennan aldurshóp þrátt fyrir að gagnsemi skimana fyrir þennan aldurshóp sé talin lakari en fyrir konur 50 ára og eldri.
Til mikils er að vinna með þátttöku í brjóstaskimun og niðurstöður rannsóknarinnar undirstrika mikilvægi þess að konum á aldrinum 40-49 ára bjóðist slík skimun áfram. Þátttaka í brjóstaskimun fer hækkandi og nálgast nú ásættanleg viðmið, en enn munar þó töluverðu á okkur og hinum Norðurlöndunum. Allar konur eru eindregið hvattar til að mæta í skimun, auk þess að vera vakandi fyrir einkennum brjóstakrabbameina og að þreifa brjóst sín reglulega.
Þátttöku beggja aldurshópa töluvert ábótavant
Í stuttu máli eru helstu niðurstöður rannsóknarinnar þær að þátttöku í báðum aldurshópum er töluvert ábótavant, en hún er um 60% samanborið við um 75-80% þátttöku á hinum Norðurlöndunum. Auk þátttöku var einna helst skoðað hlutfall endurinnköllunar, tíðni skimunargreindra meina, tíðni millimeina, en það er þegar mein greinist á tímabili sem líður á milli skimana, og næmi skimunar. Almennt eru útkomur á gæðavísum yngri kvenna þó lakari, miðað við konur yfir 50 ára aldri.
Helstu skýringar á þessu eru taldar vera að yngri konur hafa meiri brjóstaþéttni, en það er þegar hlutföll á milli band- og fituvefs eru óhagstæðari fyrir þá myndgreiningu sem notuð er í skimun. Meinin eiga það þá á hættu að sjást ekki í myndatökunni og greinast því síður í skimun, auk þess sem þær þurfa frekar á endurinnköllunum að halda. Einnig hafa yngri konur í grunninn lægra nýgengi og munu því alltaf færri mein greinast hjá þessum hópi miðað við þær eldri.
Snemmgreining áfram mikilvæg
Hins vegar staðfestu niðurstöður rannsóknarinnar að yngri konur eru með hærra hlutfall af stærri meinum og eitilmeinvörpum, auk hærra hlutfalls æxla með HER2-jákvæða viðtaka. Það er því áfram mjög brýnt að ná að greina þessi mein snemma og mikilvægt að við beitum þeim greiningartækjum sem við vitum að dragi úr dánartíðni. Niðurstöður rannsóknarinnar styðja því við þær opinberu leiðbeiningar sem mæla með skimun fyrir þennan aldurshóp, þrátt fyrir lakari gæðavísa. Sérsniðin einstaklingsbundin leit, það er markviss skimun kvenna í sérstakri áhættu samkvæmt ákveðnu lífstíls – og fjölgenaáhættumati, gæti þjónað þessum hópi kvenna vel í framtíðinni ef slíkt væri tekið upp.
Niðurstöðurnar voru birtar í norræna vísindatímaritinu Acta Oncologica. Meðhöfundar Álfheiðar eru Laufey Tryggvadóttir, Helgi Birgisson yfirlæknir krabbameinsskrár og Ágúst Ingi Ágústsson yfirlæknir Samhæfingarstöðvar krabbameinsskimana hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins.