Áhrifa­mik­il ís­lensk rann­sókn dreg­ur úr of­grein­ingu á for­stigi mergæxl­is um 80%

Þórir kláraði doktorsnám árið 2019 og starfar sem nýrnalæknir í Lundi í Svíþjóð. Samhliða klínísku starfi sinnir hann líka rannsóknum, sem hann segir gríðarlega mikilvægt þótt stundum geti verið erfitt að finna því tíma. „Það að sinna rannsóknum gerir mig að betri klínískum lækni og það að vera klínískur læknir gerir mig að betri rannsakanda,“ segir Þórir. „Eðli málsins samkvæmt er oftar meiri þrýstingur frá klíníska hlutanum og þá er minna rými fyrir rannsóknarhlutann, en það koma  tímabil þar sem rannsóknirnar taka yfir og svo reyni ég að nýta kvöld og helgar vel líka.“

Vegna áhuga á blóðsjúkdómum og nýrnalækningum gekk Þórir til liðs við rannsóknarteymi Blóðskimunar til bjargar eftir doktorsnám. Blóðskimun til bjargar er stór rannsókn sem snýr að því að kanna gagnsemi þess að skima fyrir forstigi mergæxlis í almennu þýði. Verkefnið hefur vakið verðskuldaða athygli og hlotið fjölda rannsóknarstyrkja frá innlendum og erlendum aðilum, þar með talið Vísindasjóði Krabbameinsfélagsins, auk þess sem verkefnið fékk aðstöðu hjá Krabbameinsfélaginu í Skógarhlíð 8. „Það sem gefur súrefni í svona rannsóknir er að það sé hægt að fjármagna vinnuna,“ segir Þórir.

Vísbendingar um að það sé sennilega betra að grípa fyrr inn í

 Spurningin sem Blóðskimun til bjargar rannsóknin á að svara í grunninn er hvort það sé gagnlegt að skima fyrir mergæxli. „Þeirri spurningu hefur ekki ennþá verið svarað, en það er af því að það er ekki einfalt,“ segir Þórir. „Fræðin á bak við skimunina eru flókin því það þarf að forðast að ofgreina og jafnvel ofmeðhöndla, með tilheyrandi óþörfum rannsóknum og óþarfa ótta og kvíða hjá fólki.“

Kostirnir séu hins vegar þeir að með því að grípa inn í á meðan krabbameinið er enn á forstigi sé hægt að forðast að fólk fái alvarlegri sjúkdóm. „Blóðskimun til bjargar tekur í raun inn alla þessa þætti og reynir að svara þessari spurningu, hvort það sé betra að skima eða ekki. Það eru vísbendingar um að það sé sennilega gott að meðhöndla suma sjúklinga fyrr heldur en áður var gert, svo það styður frekar þá kenningu að það sé gagnlegt að skima, en við vitum það ekki ennþá og getum því ekki sagt til um það.“

Rannsókn Þóris styður við markmið Blóðskimunar til bjargar með því að draga úr líkum á ofgreiningum og þar með ofmeðhöndlun, sem er einmitt einn af ókostunum við svo víðtæka skimun. „Í fullkomnum heimi værum við að greina bara þá sem er ábati af að greina,“ segir Þórir. „Það væri náttúrulega hið fullkomna próf. En ekkert próf er svo nákvæmt og það er alltaf einhver hluti greindur sem mun ekki þróa með sér neinn sjúkdóm og því er jafnvægislist að ákveða hvar eigi að leggja línuna. Með þessari rannsókn erum við að minnka netið án þess að tapa neinum stórum fiskum, það má kannski orða það svoleiðis.“

Stór hópur uppfyllir ekki lengur greiningarviðmiðin

Yfir 75 þúsund Íslendingar samþykktu að taka þátt í Blóðskimun til bjargar, meiri en helmingur þeirra sem fengu boð um það, sem telst mjög gott þátttökuhlutfall. Hluti af því sem er mælt við skimunina eru svokallaðar léttar keðjur í blóði og þau gögn nýttust í rannsókn Þóris. „Það eru mótefni sem eru til staðar hjá öllu fólki, en ef þau eru óeðlileg þá er það vísbending um forstig fyrir ákveðna krabbameinssjúkdóma eins og mergæxli,“ segir Þórir. „Nýrnastarfsemi hefur hins vegar mikil áhrif á heildarmælinguna vegna þess að hluti mótefnanna skilst út með nýrunum. Við gátum tengt saman upplýsingar frá Landspítalanum og öðrum heilbrigðisstofnunum og metið hvernig nýrnastarfsemi þessara einstaklinga hefur verið, sett það í samhengi við aðrar upplýsingar og fundið út nákvæmari viðmiðunargildi fyrir mismunandi hópa.“

Með því að breyta þessu viðmiðunargildi er um leið verið að breyta skilgreiningunni á þessu forstigi. „Af því að forstig mergæxlis er skilgreint út frá því að vera með óeðlileg gildi í þessum mælingum,“ segir Þórir. „Með því að breyta á þennan hátt fækkuðum við þeim sem eru með þetta forstig um um það bil 80%.“ Það þýðir að stór hópur fólks sem áður hafði fengið þær þungbæru upplýsingar að það væri með forstig mergæxlis uppfyllir ekki lengur greiningarviðmiðin. Undir þann hóp falla bæði einstaklingar sem greinst höfðu eftir þátttöku í Blóðskimun til bjargar, en líka einstaklingar um allan heim sem greinst hafa fyrir tilviljun.

Öruggar og gagnreyndar niðurstöður

„Alla jafna greinist fólk þannig að það er gerð mæling út af því að það er verið að leita eftir einhverju öðru,“ segir Þórir. Sá hópur telur eins og áður segir einstaklinga um allan heim sem hafa fram til þessa verið í eftirliti sem ekki er þörf á lengur. „Síðan eru það hinir sem hafa greinst í skimun í tengslum við Blóðskimun til bjargar. Þeim fækkar úr 1,5% af heildarhópnum í 0,3%, eða um 1.000 manns.“ Þessir einstaklingar hafa þegar fengið upplýsingar um að þeir geti nú hætt í eftirliti, þeim til mikils léttis. „Við höfum látið vita þegar þessir aðilar mæta í sitt eftirlit að þeir þurfti ekki lengur á því að halda og allir hafa verið mjög ánægðir með að heyra það. Það er þó auðvitað skrítið fyrir marga, að fara frá því að vera í eftirliti vegna möguleika á að þróa með sér krabbamein yfir í að vera fullfrískir.“

Hann ítrekar jafnframt að það sé komin upp undir níu ára eftirfylgni með sumum af þessum einstaklingum, auk þess sem sömu niðurstöður hafa þegar verið framkallaðar með þýði fjölmargra annarra þjóða í tengdum og sjálfstæðum rannsóknum. „Við erum með eftirfylgd með einstaklingum sem uppfylltu þessi viðmið áður og höfðu fengið greiningu á forstigi mergæxlis, en hafa í raun losnað við þá greiningu samkvæmt nýju viðmiðunum. Við sjáum að þessir einstaklingar eru ekki að þróa með sér neinn sjúkdóm í framhaldinu. Þannig að við erum bara mjög örugg með þessar niðurstöður.“

Ný viðmið þegar farin að hafa áhrif í klínísku starfi

Viðtökurnar í vísindasamfélaginu styðja það sömuleiðis og rannsóknin hefur orðið til þess að verið er að breyta viðmiðum víða um heim. „Það eru tvær mismunandi aðferðir til að gera þessa mælingu og okkar er algengari,“ segir Þórir. „Breytingin á ekki við um hina mæliaðferðina, það er eitthvað sem við ætlum að skoða í framhaldinu, en nýju viðmiðin eiga í raun við alls staðar þar sem þessari aðferð er beitt.“ Hann bætir við að það taki tíma fyrir breytingar á allra stærstu klínísku leiðbeiningunum, en segir nýju viðmiðin strax vera farin að hafa áhrif í klínísku starfi. „Það fólk sem ég hitti á ráðstefnum erlendis er að segja mér að það sé þegar farið að nota þessi viðmið í sínu starfi. Þannig að þetta er smám saman að síast inn og hafa áhrif um allan heim.“

Þátttaka í rannsóknum hafi raunveruleg áhrif

Aðspurður segir Þórir bæði skrítið og gaman að koma að rannsókn sem hefur svona víðtæk og bein áhrif á klínískt starf. „Maður hefur áður birt greinar og hugsar oft að þrátt fyrir að það séu nýjar upplýsingar þá sé það viðbótarpúsl sem hafi kannski engin gríðarleg áhrif á heildarmyndina eða klínískt starf. Þannig að það er skrítin tilfinning að hugsa til þess að eitthvað sem maður hefur verið að sýsla með í aukavinnu og frítíma sínum skuli hafa svona áhrif, það er náttúrulega frábært.“ Hann segir jafnframt mikilvægt að fólk sem samþykkir að taka þátt í vísindarannsókn á borð við Blóðskimun til bjargar átti sig á því að þær hafa raunveruleg áhrif.

„Blóðskimun til bjargar mun breyta mörgu í tengslum við þessa sjúkdóma og hvernig við þekkjum mergæxli og forstig þess, en líka bara á áhrif skimunar almennt. Ísland er lítið land, en við höfum marga styrkleika hvað varðar rannsóknir. Sem þjóð erum við dugleg að taka þátt í rannsóknum, en við eigum líka góða gagnagrunna á borð við krabbameinsskránna og kennitölurnar auðvelda rannsakendum að tengja saman mismunandi upplýsingar. Við getum svarað spurningum sem væri ómögulegt að svara í sumum öðrum löndum. Það er gott að fólk sem tekur þátt átti sig á því hvað það er að hafa mikil áhrif bara með því að taka þátt. Sem hópur hefur það gríðarlega mikil áhrif á hvernig hlutirnir eru gerðir, jafnvel víða um heim. Þetta er fyrst og fremst árangur stórs teymis rannsakenda, heilbrigðisstarfsfólks og þátttakenda í Blóðskimun til bjargar.“