Krabbamein í hálsi og höfði

Meðal krabbameina í hálsi og höfði teljast þau mein sem myndast í vörum, munnholi, munnvatnskirtlum, munnkoki, hálskirtlum og barkakýli. Þau eru talsvert algengari meðal karla en kvenna. Reykingar, munntóbak og áfengi eru meðal þekktra áhættuþátta.

Helstu einkenni

  • Krabbamein í vörum og munnholi: Oft eru lítil sem engin einkenni og uppgötvast meinin þá gjarnan í skoðun hjá tannlækni. Varakrabbamein myndast í flestum tilfellum utan á neðri vör og birtist þá sem sár sem vill ekki gróa, með eða án sársauka. Hvítleitir blettir (leukoplakia) og rauðleitir blettir (erythroplakia) geta verið frumstig krabbameins innan á vörum eða í munnslímhúð. Einnig byrjar krabbamein í munnholi oft sem sár sem ekki vill gróa. Sár sem hafa varað í tvær vikur og sýna engin merki um bata ættu að vera metin af sérfræðingi til að greina eða útiloka krabbamein. Sárið er oft hart eða þétt viðkomu.
  • Önnur einkenni munnholskrabbameins eru erfiðleikar við að tyggja, kyngja og hreyfa tunguna, einkum ef meinin eru aftarlega í munnholi. Stundum uppgötvar sjúklingur meinið sem óvenjulegt þykkildi eða fyrirferð sem stundum getur truflað legu gervitanna.
  • Munnvatnskirtilsæxli uppgötvast oft sem fyrirferðaraukning. Gjarnan er um að ræða kúlulaga þéttan hnút, oftast á vangakirtilssvæðinu, einkum ef um er að ræða góðkynja æxli af blandaðri gerð (fjölgerðaræxli). Illkynja æxlin eru yfirleitt ekki eins vel afmörkuð fyrirferðaraukning eða hnútur. Ekki eru þó allir hnútar eða þéttingar sem fram koma í munnvatnskirtlum merki um æxlisvöxt. T.d. geta sýkingar eða bólgubreytingar verið orsökin og getur tengst steinamyndun í útfærslugöngum kirtilsins. Stundum er sársauki fyrsta einkenni sjúklings.
  • Krabbamein í koki getur birst sem verkur eða særindi við að tyggja, kyngja eða þegar kjálki eða tunga eru hreyfð. Stundum leiðir verkur til eyrna.
  • Krabbamein í nefi eða skútum gefa yfirleitt ekki einkenni fyrr en þau eru langt gengin. Þá geta einkenni verið nefstífla, krónískar skútabólgur sem lagast ekki við sýklalyfjagjöf, höfuðverkur, nefblæðingar, verkur og/eða bólga.
  • Megineinkenni krabbameins í barkakýli er hæsi. Sá sem er hás lengur en þrjár vikur ætti að fara í læknisrannsókn. Jafnvel lítið æxli á raddbandi getur valdið hæsi eða gert það að verkum að röddin breytist á annan hátt. Stundum valda krabbamein í barkakýlum erfiðleikum við að kyngja eða tilfinningu um að kökkur sé í hálsinum. Sársauki getur einnig verið til staðar, en það er sjaldgæft einkenni þessara æxla.

Þessi einkenni eru oftast af saklausum toga en ef þau vara lengur en þrjár vikur er ráðlagt að leita læknis. 

Orsakir

Það eru tveir meginþættir sem auka til muna hættuna á krabbameini í höfði og hálsi:

  • Tóbaksnotkun, svo sem sígarettur, vindlar, pípa og munntóbak.
  • Áfengisneysla, sérstaklega hjá reykingafólki.

Tölfræði um kabbamein í barkakýli

Aðrar þekktar orsakir eru:

  • HPV-veirusmit, sérstaklega stofn 16 og 18. HPV-veiran greinist í auknum mæli í krabbameinum í munni og hálsi. Mögulega er ástæðan breyting í kynlífshegðun fólks, eins og að algengara sé nú að fólk stundi munnmök.

TÖLFRÆÐI UM KRABBAMEIN Í MUNNHOLI OG VÖR

  • Útfjólublá geislun sólar er áhættuþáttur fyrir varakrabbamein en bændur, sjómenn og aðrir sem vinna mikið utandyra eru líklegri til að fá meinið en aðrir.
  • Asbest er þekktur áhættuþáttur krabbameina í barkakýli.

TÖLFRÆÐI UM KRABBAMEIN Í MUNNVATNSKIRTLUM

  • Langvarandi sýking í munni, bæði í tannholdi og vegna skemmdra tanna, auk ertingar vegna gervitanna sem sitja illa, voru lengi vel talin auka líkurnar á að fá munnholskrabbamein en flestallir þessir þættir geta líka tengst reykingum.
  • Sárasóttarsýking í munni getur valdið slímuþykkildi (e. leukoplakia) sem getur með tímanum þróast í krabbamein.
  • Betel-lauf og areca-hnetur. Í Austurlöndum fjær hefur verið vinsælt að tyggja svokölluð betel-lauf og areca-hnetur, sem oft er blandað saman við leskjað kalk en þetta er talið auka hættuna til muna á myndun æxla í höfði og hálsi.
  • Ónæmisbæling. Æxli í munnholi eru algengari hjá ónæmisbældum einstaklingum, m.a. sjúklingum með alnæmi.

Lítið er vitað um orsakir munnvatnskirtilskrabbameins. 

Hvað er krabbamein í hálsi og höfði?

Krabbamein í vörum og munnholi
Varir og slímhúð munnholsins eru klæddar lagskiptri flöguþekju, sem er í sífelldri endurnýjun. Krabbamein í vörum og munnholi á í langflestum tilvikum upptök sín í þekjufrumum. Varakrabbamein, sem er orðið mun fátíðara en munnholskrabbamein, uppgötvast oftast snemma í sjúkdómsgangi og þá er hægt að lækna það áður en sjúkdómurinn nær að dreifa sér. Krabbamein í munnholi hefur oftar en krabbamein upprunnið í vör dreift sér til nærliggjandi eitla áður en unnt er að greina og meðhöndla æxlið. Forstigsbreytingar þessara krabbameina geta greinst í slímhúð í munnholi og á vörum.

Krabbamein í munnvatnskirtlum
Hlutverk munnvatnskirtlanna er að framleiða munnvatn sem gerir það að verkum að léttara er að vinna úr fæðunni og kyngja henni. Í munnvatninu er m.a. ensím (amýlasi) sem sundrar kolvetnum en melting fæðu hefst í munninum með hjálp munnvatns frá munnvatnskirtlum. Munnvatnið stuðlar einnig að því að halda munnholinu og tönnunum hreinum. Um einn lítri af munnvatni myndast á sólarhring. Mestur hluti þess kemur frá hinum þremur stóru gerðum munnvatnskirtla: Vangakirtlum (gl. parotis), sem eru fyrir framan, undir og rétt aftan við eyrun, kjálkakirtlum (gl. submandibularis), sem eru á hálsi, undir höku og tungukirtlum (gl. sublingualis), sem eru undir tungunni. Auk þess eru litlir munnvatnskirtlar í slímhimnum kinna, góms, tungu og vara. Algengast er að æxli myndist í vangakirtli. Flest æxli sem koma fyrir í munnvatnskirtlum eru góðkynja og teljast ekki með krabbameinum, en um 15% eru illkynja. Þetta hlutfall er þó hærra af æxlum sem upprunnin eru í litlu munnvatnskirtlunum í munnslímhúð, en í heild eru æxli í þeim sjaldgæf.

Krabbamein í barkakýli

Barkakýlið (larynx) er framan á hálsinum og tengir efri hluta barkans við munn- og nefhol. Barkakýlið er gert úr fimm brjóskhlutum sem haldast saman af liðböndum og vöðvum. Skjaldbrjóskið, svonefnt adamsepli, er stærst og getur – sérstaklega hjá körlum – orðið áþreifanlegt og sýnilegt framan á hálsinum. Barkakýlið er mikilvægt fyrir öndun, tal og söng. Einnig gegnir það hlutverki þegar fólk nærist. Þegar við kyngjum lokast barkalokið þannig að matur og drykkur fara rétta leið, þ.e.a.s. niður vélindað í stað þess að berast niður barkann. Inni í barkakýlinu eru raddböndin. Þegar við öndum eðlilega, án þess að tala, eru raddböndin slök þannig að loftið getur farið léttilega milli barka og munn- og nefhols. En þegar við tölum eða syngjum strekkist á raddböndunum og þau titra þannig að hljóð myndast. Raddböndin virka líkt og strengir; hljóðið verður bjartara því meira sem strekkist á þeim. Tungan, gómurinn og varirnar ummynda síðan hljóðin í orð. Krabbamein í barkakýli á fyrst og fremst upptök sín í yfirborðsþekju barkans og tengist gjarnan forstigsbreytingum sem sjást í flöguþekjuslímhúð. Algengust eru æxli sem eiga uppruna sinn í sjálfum raddböndunum eða 60-75%. Næstalgengust eru æxli fyrir ofan raddböndin, en krabbamein í neðri hluta barkakýlisins eru mjög sjaldgæf. Langflest krabbamein í barkakýli eru af flöguþekjugerð, en kirtilmyndandi æxli koma einnig fyrir og eru talin vera upprunnin í kirtlum í barkakýlinu.

Greining

Ekki er óalgengt að tannlæknir eða heimilislæknir hitti fyrst viðkomandi. Ef grunur er um krabbamein eða æxli þá er viðkomandi vísað til sérfræðings í háls-, nef- og eyrnalækningum, sem gerir eða pantar eftirfarandi rannsóknir:

  • Læknirinn skoðar sjúkling og þreifar eftir breytingum.
  • Ef æxli eða vefjabreyting finnst er tekið sýni, sem gefur oft endanlega greiningu.• Oft er fengin röntgenmynd af lungum.
  • Stundum er fengin tölvusneiðmynd og/eða segulómrannsókn til að meta stærð æxlis og kanna hvort vísbendingar séu um að meinið hafi dreift sér.
  • Við grun um krabbamein í barkakýli getur læknirinn rannsakað barkakýlið og raddböndin með hjálp barkaspeglunartækis. Vissar rannsóknir á krabbameini í barkakýli og raddböndum þarf að framkvæma í svæfingu.

Meðferð

Meginmeðferðir krabbameina í höfði og hálsi er skurðaðgerð og geislameðferð. Í sumum tilfellum er gefin lyfjameðferð.

Ef krabbamein í vör eða munnholi greinist á byrjunarstigi getur verið nóg að fjarlægja það, ásamt nærliggjandi vef. Stundum getur geislameðferð verið eina meðferðarúrræðið en oftast er báðum aðferðum beitt. Krabbameinslyfjameðferð hefur vaxandi hlutverk í meðferð þessara meina, stundum sem viðbót við geislameðferð og stundum til að auka lífsgæði sjúklingsins.

Skurðaðgerð er helsta lækningaaðferðin við æxlum í munnvatnskirtlum, en stundum er geislameðferð einnig beitt. Við aðgerð er hluti munnvatnskirtilsins eða allur kirtillinn fjarlægður. Við krabbamein í vangakirtlinum er reynt, ef hægt er, að hlífa hinni mikilvægu andlitstaug (nervus facialis) sem liggur í gegnum kirtilinn. Stundum er æxlið þannig vaxið að slíkt er ekki mögulegt, og þá veldur aðgerðin því að helmingur andlitsins lamast. Megineinkenni þess er lafandi munnvik þeim megin andlits og andlitsvöðvar þeim megin rýrna og lamast. Við aðgerð á munnvatnskirtilskrabbameini getur þurft að taka mikinn vef úr andliti og því eru afleiðingar slíkra aðgerða miklar, en með hjálp lýtalækninga er ýmislegt unnt að gera til að byggja upp að nýju og bæta fyrir það sem hefur þurft að nema brott.

Meðferð krabbameins í barkakýli er mjög háð því á hvaða stigi æxlið er þegar það uppgötvast. Við lítil og afmörkuð æxli er venjulega beitt geislameðferð. Við alminnstu æxlin er þó stundum eingöngu notuð svonefnd leysiskurðaðgerð. Þegar um stærri æxli er að ræða er gefin samtvinnuð lyfja- og geislameðferð. Við endurkomu sjúkdóms þarf að fjarlægja allt barkakýlið með skurðaðgerð (laryngectomy). Stundum eru líka gefin krabbameinslyf og/eða geislameðferð beitt í þeim tilgangi að draga úr fyrirferð meinsins eða lina þjáningar, sérstaklega þegar æxlið hefur dreift sér og myndað fjarmeinvörp. Í þeim tilfellum þar sem nauðsynlegt er að fjarlægja barkakýlið missir sjúklingur getuna til að tala og þarf að læra að tala á nýjan hátt. Það er nú orðið hægt með mörgum mismunandi aðferðum. Algengast er að með aðgerð sé settur inn ventill eða loftloka til að tengja barkann við vélindað. Talið myndast við það að slímhimna vélindans fer að titra þegar sjúklingur þrýstir fingri á op hálsins og loft þrýstist inn í vélindað, svokallað vélindatal. Svipað er einnig unnt að fá fram án slíks ventils með því að sjúklingurinn lærir að draga niður loft í vélindað og síðan að draga það upp aftur. Önnur aðferð er að nota svonefndan raddtitrara sem þrýstir undir hökuna og sendir inn titring í munninn og með hjálp tungunnar, gómsins og varanna er hægt að mynda hljóð.

Algengi og lífshorfur

Krabbamein í munnholi og vör
Horfur sjúklinga með krabbamein í vör eru mun betri en sjúklinga með munnholskrabbamein. Langflestir með krabbamein í vör eru á lífi fimm árum eftir greiningu. Hins vegar er aðeins tæplega helmingur þeirra sem greinast með munnholskrabbamein í munnbotni, tungu og koki á lífi eftir fimm ár frá sjúkdómsgreiningu, enda hafa þessi æxli oft dreift sér til eitla þegar einkenni verða til þess að sjúklingur leitar læknis. Að meðaltali greinast um 10 karlar og 7 konur árlega með krabbamein í munnholi eða vör og meðalaldur við greiningu er 64 ár hjá körlum og 73 ár hjá konum. Í lok árs 2016 voru 132 á lífi með sjúkdóminn (86 karl og 46 konur). Fimm ára hlutfallsleg lifun er 75% fyrir karla og 58% fyrir konur.

Krabbamein í munnvatnskirtlum

Horfur sjúklinga með munnvatnskirtilkrabbamein eru mjög mismunandi eftir vefjagerð krabbameinsins. Almennt séð eru horfur nú orðið nokkuð góðar. Að meðaltali greinast árlega um 3 einstaklingar með þessi mein (1 karl og 2 konur) og meðalaldur við greiningu er 72 ár hjá körlum og 59 ár hjá konum. Í árslok 2016 voru 10 karlar og 19 konur á lífi með sjúkdóminn. Fimm ára hlutfallsleg lifun er 51% fyrir karla og 83% fyrir konur.

Krabbamein í barkakýli

Horfur sjúklinga með krabbamein í barkakýli og þar með í raddböndunum hafa batnað á undanförnum áratugum. Horfur eru bestar ef æxlið er á raddböndunum sjálfum. Ef æxlin eru ofan raddbanda hafa þau oft dreift sér til nærliggjandi eitla áður en einkenna verður vart og sjúklingur leitar læknis, en í slíkum tilfellum eru horfur lakari.Að meðaltali greinast árlega um 6 karlar og 1 kona með þessi mein og er meðalaldur við greiningu 70 ár hjá körlum og 67 ár hjá konum. Í árslok 2016 voru 65 karlar og 6 konur á lífi með sjúkdóminn. Fimm ára hlutfallsleg lifun er 68% fyrir karla og 83% fyrir konur.

Fræðsluefni


Var efnið hjálplegt?