Spurningar og svör um leghálskrabbameinsleit

Algengar spurningar um leghálskrabbameinsleit og svör við þeim

Hvers vegna þarf ég að fara í leghálskrabbameinsleit?

Ef þú hefur einhvern tímann stundað kynlíf, hvort sem það voru samfarir eða bara snerting viðkynfæri annarrar manneskju gætir þú hafa smitast af HPV (Human Papilloma Virus). Leghálskrabbamein og frumubreytingar eru af völdum HPV sem er algengasti kynsmitið í heiminum. 

HPV smitast líka við munnmök og mök í endaþarm. Allir geta smitast af HPV við kynlíf, konur, karlar, gagnkynheigðir, samkynhneigðir eða tvíkynhneigðir. Smokkur veitir ekki fullkomna vörn vegna þess að hann hylur ekki öll sýkt svæði en HPV getur fundist á öllu nærbuxnasvæðinu. Smokkurinn er hins vegar góð vörn fyrir þau svæði sem hann hylur, legháls og getnaðarlim.

Flestar HPV-sýkingar eru einkennalausar, hættulausar og ganga til baka. Í sumum tilfellum getur veirusýkingin valdið alvarlegum frumubreytingum sem geta þróast í leghálskrabbamein,venjulega á löngum tíma (nokkrum árum eða áratugum). Alvarlegar frumubreytingar og leghálskrabbamein geta fundist við reglulega leghálskrabbameinsleit.

Ef þú hefur aldrei stundað kynlíf þarftu ekki að fara í leghálskrabbameinsleit. 

Hvert er markmið og ávinningur leghálskrabbameinsleitarinnar?

Auknar líkur á snemmgreiningu sem leiðir til færri dauðsfalla

Markmið skimunar fyrir leghálskrabbameini er að finna eins fljótt og hægt er þær konur sem hafa frumubreytingar (sem eru forstig leghálskrabbameins) eða krabbamein á snemmstigi. Því fyrr sem hægt er að bregðast við og fjarlægja þess háttar frumubreytingar því betra. Þannig er komið í veg fyrir að krabbamein nái að myndast. Minni líkur eru á að konur sem mæta reglulega í leghálsskimun deyi úr leghálskrabbameini.

Auknar líkur á að minna inngrip nægi og meiri líkur á lækningu

Uppgötvist slæmar frumubreytingar er hægt að fjarlægja þær með svokölluðum keiluskurði sem er tiltölulega lítið og einfalt inngrip. Í langflestum tilfellum er þannig komið í veg fyrir að þær þróist yfir í krabbamein. Hafi krabbamein hins vegar náð að myndast getur þurft stærra inngrip og líkurnar á lækningu eru ekki eins miklar.

Skimun getur veitt hugarró

Það getur veitt konum hugarró að fylgst sé með heilsufari þeirra, þær fari í skoðun og ekkert óeðlilegt finnist.

Hverjir eru mögulegir áhættuþættir leghálskrabbameinsleitarinnar?

Öllum rannsóknum og prófunum fylgja bæði kostir og gallar. Engar rannsóknir geta heldur gefið óyggjandi svör í öllum tilfellum. Þetta á einnig við um skimun fyrir leghálskrabbameini.

Hætta á svokölluðum fölskum greiningum

Flest tilfelli frumubreytinga hverfa af sjálfu sér og sé aðeins um vægar breytingar að ræða er konan boðuð í þéttara eftirlit til að fylgjast með hvort það gerist. Þróist þær hinsvegar yfir í verri breytingar er oftast mælt með keiluskurði. Jafnvel slæmar frumubreytingar ganga þó til baka í mörgum tilvikum. Hins vegar er ekki hægt að vita hjá hvaða konum breytingarnar muni ganga til baka og hjá hverjum þær verða að krabbameini. Þannig munu sumar konur gangast undir aðgerð sem hefði í raun ekki verið nauðsynleg. Þannig má jafnvel tala um ofmeðhöndlun.

  • Í sumum tilfellum virðast frumubreytingar vera í frumusýni sem tekið hefur verið, en þegar konan er kölluð til nánari rannsókna kemur í ljós að leghálsinn er eðlilegur. Þá er um að ræða svokallaða falska jákvæða greiningu sem getur leitt til ofmeðhöndlunar.
  • Stundum uppgötvast frumubreytingar eða leghálskrabbamein EKKI, þrátt fyrir skimun, og er slíkt kallað falskt öryggi.

Hætta á að konur upplifi kvíða, vanlíðan og ótta

Konur geta fundið til kvíða og andlegrar vanlíðunar í tengslum við sjálfa skimunina og hræðslu við að frumubreytingar eða krabbamein komi til með að finnast.

Upplifun í sjálfri sýnatökunni

Flestum konum finnst lítið mál að mæta í skoðunina en einhverjar gætu fundið til óöryggis í aðstæðunum. Sýnatakan tekur þó aðeins skamma stund og aðeins fáar konur finna til óþæginda og í undantekningartilfellum til sársauka. 

Af hverju byrjar leit við 23 ára aldur?

Leghálskrabbamein er sjaldgæft hjá ungum konum (yngri en 25 ára). Þó flestar ungar konur smitist af HPV stuttu eftir að þær hefja kynlíf þá hverfur sýkingin hjá helmingi þeirra sem smitast á um sex mánuðum og í um 90% tilfella er hún horfin innan tveggja til þriggja ára. Þessar HPV veirusýkingar geta valdið frumubreytingum sem flestar ganga til baka. Í sumum tilfellum getur veirusýkingin valdið alvarlegum frumubreytingum sem geta þróast í leghálskrabbamein, venjulega á löngum tíma (nokkrum árum eða áratugum).

Þess vegna er ekki talið nauðsynlegt að leita skipulega að krabbameini í leghálsi fyrr en við 23 ára aldur. Ef byrjað er að leita fyrr er hætta á að finna frumubreytingar sem aldrei hefðu þróast í leghálskrabbamein. Þá getur þurft að gera ónauðsynlegar leghálsspeglanir og keiluskurði. Leitin miðast við að gera sem mest gagn og valda sem minnstum skaða.

Hvers vegna lýkur leit við 65 ára aldur?

Leghálskrabbamein og frumubreytingar eru af völdum HPV-sýkinga. HPV er algengasti kynsjúkdómurinn í heiminum og reikna má með að flestir smitist sem einhvern tímann hafa stundað kynlíf. HPV-sýkingar eru algengar hjá ungum konum en sjaldgæfar hjá eldri konum.

Líkur á að greinast með leghálskrabbamein fara því minnkandi með hækkandi aldri og með fjölda fyrri eðlilegra skoðana. Áhættan er hverfandi lítil hjá þeim konum sem mætt hafa reglulega til leitar.

Leghálskrabbameinsleit lýkur ekki við 65 ára aldur hjá konum sem eru í eftirliti vegna frumubreytinga eða leghálskrabbameins. Þeim er boðin skoðun í samræmi við leitarleiðbeiningar þar til eftirliti lýkur.

Ef þú hefur einkenni frá kvenlíffærum, eins og t.d. óútskýrðar milliblæðingar, auknar blæðingar, útferð frá leggöngum, eymsli við samfarir eða önnur ný óútskýrð einkenni bendum við þér á að leita beint til læknis. 

Á ég að koma í leghálskrabbameinsleit þegar ég er þunguð?

Ef kona er þunguð þegar hún fær boðunarbréf í leghálsskoðun hefur verið ráðlagt að hún fresti því að koma í skimun þar til sex til átta vikum eftir barnsburð.

Hafi kona verið í sérstöku eftirliti vegna frumubreytinga og er þunguð þegar hún fær boðunarbréf ráðleggjum við henni að hafa samband við Samhæfingarstöð krabbameinsskimana þar sem metið er í hverju tilfelli fyrir sig hvort hún fari þá í skimun eða í kjölfar fæðingar.


Hvaða gagn er af leghálskrabbameinsleit?

Hér á landi hefur skipuleg leit að leghálskrabbameini dregið úr nýgengi (fjöldi nýrra tilfella áári) um 70% og dánartíðni (fjöldi þeirra sem deyja á ári) um 90% frá því leit hófst árið 1964. Árangur krabbameinsleitar byggir m.a. á góðri mætingu kvenna, skilvirku eftirliti með innköllun til hópleitar, auk eftirlits með þeim einstaklingum er greinast með afbrigðileika. Hér á landi hefur Leitarstöðin umsjón með þessum þáttum leghálskrabbameinsleitarinnar.

En það er ekki hægt að koma í veg fyrir krabbamein með því að senda út bréf og bjóða konum að koma í leit. Það næst enginn árangur nema að konur mæti. Nú mæta aðeins 65% allra kvenna í leghálskrabbameinsleit, Í Svíþjóð mæta 80% og í Englandi 83% í leghálskrabbameinsleit. 

Hugsaðu vel um kvenheilbrigði þitt og komdu þegar Leitarstöðin býður þér að koma. 

Ef ég er með einkenni?

Skipuleg leit að leghálskrabbameini er hugsuð fyrir einkennalausar konur. Ef þú ert með einkenni eins og t.d. óútskýrðar milliblæðingar, auknar blæðingar, blæðingar eftir samfarir, eymsli við samfarir eða útferð skaltu leita til læknis. Þá skipir ekki máli á hvaða aldri þú ert eða hvenær síðasta leghálssýni var tekið. 

Hvert get ég farið í skoðun?

Sjá upplýsingar hjá Samhæfingarstöð krabbameinsskimana.   

 

Ef ég er ekki með leg eða legháls?

Ef þú fórst í legnámsaðgerð en leghálsinn var ekki tekinn þarftu að koma í leghálskrabbameinsleit eins og konur sem ekki hafa farið í legnámsaðgerð. 

Ef leghálsinn var tekinn í legnámsaðgerð og þú hefur aldrei haft alvarlegar frumubreytingar þarftu ekki að koma í leghálskrabbameinsleit. 

Ef leghálsinn var tekinn í legnámsaðgerð og þú hefur haft alvarlegar frumubreytingar eða farið í keiluskurð þarftu að koma í leghálskrabbameinsleit í a.m.k. 20 ár eftir legnámsaðgerð. 

Ef þú ert óviss um hvort þú eigir að koma í leghálskrabbameinsleit getur þú fengið upplýsingar hjá Samhæfingarstöð krabbameinsskimana eða lækninum þínum. 

Hvað er leghálskrabbameinsleit? 

Leghálskrabbameinsleit er leit að krabbameini í leghálsi sem framkvæmd er með því að takasýni frá leghálsi og senda til rannsóknar. Við leghálskrabbameinsleit þarftu að fara úr að neðan (buxum og nærbuxum) og setjast í þar til gerðan stól og setja fótleggi í stoðir til að hægt sé að taka sýnið.

Sumum finnst óþægilegt að gera þetta fyrir framan ókunnuga ljósmóður eða lækni en sýnatakan á ekki að valda sársauka og tekur sjaldnast lengur en tvær mínútur. 

Hvað er leghálskrabbamein?

Leghálskrabbamein er krabbamein í leghálsi sem er neðsti hluti legs og gengur niður í leggöng. HPV (Human Papilloma Virus) orsakar leghálskrabbamein. HPV er algengasti kynsjúkdómurinn. Þó flestir smitist einhvern tímann á ævinni af HPV þá fá fæstir einkenni og enn færri leghálskrabbamein. Ef þú mætir reglulega í leghálskrabbameinsleit getur þú nánast komið í veg fyrir að þú fáir leghálskrabbamein. 

Hver er tilgangur leghálskrabbameinsleitar?

Tilgangur leghálskrabbameinsleitar er að finna leghálskrabbamein á forstigi (alvarlegar frumubreytingar) eða frumstigi sjúkdómsins þannig að hægt sé að meðhöndla hann með keiluskurði. Ef sjúkdómurinn er lengra genginn þarf oftast að fjarlægja legið og hann getur hafa dreift sér til nálægra líffæra og eitla. Þá eru líkur á lækningu minni en ef hann greinist á frumstigi eða forstigi. 

Markmið leghálskrabbameinsleitar er að lækka nýgengi (fjöldi nýrra tilfella á ári) og dánartíðni (fjöldi þeirra sem deyja á ári) af völdum leghálskrabbameins. 

Hverjir eru áhættuþættir fyrir leghálskrabbameini?

Viðvarandi eða áframhaldandi sýking með há-áhættu HPV tegund er aðal orsök og áhættuþáttur fyrir leghálskrabbameini. Hins vegar hafa rannsóknir sýnt að aðrir þættir geta verið samverkandi með HPV og aukið áhættu kvenna á að þróa leghálskrabbamein.

Þessir áhættuþættir eru: 

  • Reykingar 
  • Margir rekkjunautar 
  • Ónæmisbæling, HIV (veiran sem veldur alnæmi), ónæmisbælandi sjúkdómar eða lyf. 
  • Fætt fleiri en þrjú börn. 
  • Notað getnaðarvarnarpilluna í langan tíma (meira en fimm ár).

Hvernig er leghálskrabbameinsleit í nágrannalöndunum?

 

  • Danmörk: Mælt með frumustroki hjá konum 23-49 ára á þriggja ára fresti og á fimm ára fresti hjá konum 50-64 ára. 
  • Svíþjóð: Mælt með frumustroki hjá konum 23-49 ára á þriggja ára fresti og á fimm ára fresti hjá konum 50-60 ára. 
  • Noregur: Mælt með frumustroki hjá konum á aldrinum 25-69 ára á þriggja ára fresti. 
  • Finnland: Mælt með frumustroki hjá konum á aldrinum 30-60 ára á fimm ára fresti, sum sveitarfélög hefja skimun við 25 ára aldur og til 65 ára aldurs. 
  • Bandaríkin : Mælt með frumustroki hjá konum 21-29 ára á þriggja ára fresti og hjá konum á aldrinum 30-65 ára er mælt með frumustroki og HPV (human papilloma virus) prófi (e. „co-testing“) á fimm ára fresti. 
  • Bretland: Mælt með frumustroki hjá konum á aldrinum 25-49 ára á Englandi, Wales og Norður Írlandi er á þriggja ára fresti og fimm ára fresti hjá konum 50-64 ára. Frá og með 2015 munu sömuleiðbeiningar gilda í Skotlandi.

Var efnið hjálplegt?