Talið er að um 300 Íslendingar séu með stóma, eða um 0,1% þjóðarinnar. Þetta er sambærilegt og hjá öðrum norrænum þjóðum. Stómaþegar eru á öllum aldri, en flestir eru eldri en fimmtíu ára.

Hvað er stóma?

Orðið stóma er komið úr grísku og merkir munnur eða op. Hjá fullorðnum einstaklingum eru þrjár gerðir stóma algengastar:
1. Ristilstóma (colostomy) er myndað þegar neðri hluti ristils er tekinn út um kviðvegginn vinstra megin og saumaður við húð.
2. Garnastóma (ileostomy) er myndað þegar neðsti hluti garnar er tekinn út um kviðvegg hægra megin og saumaður við húð.
3. Þvagstóma (urostomy) er myndað þegar þvagblaðran er fjarlægð og þvagleiðarar tengdir í garnabút sem er tekinn úr neðsta hluta garnar. Garnabúturinn er tekinn út um kviðvegg hægra megin og saumaður við húð.

Úrgangur, þ.e. þvag og hægðir, koma út um stómað á kviðnum og safnast þar í poka.
Ristil- og garnastóma getur verið tímabundið eða varanlegt, en þvagstóma er varanlegt. Árlega eru gerðar um 65 stómaaðgerðir á Landspítalanum.

Um níutíu manns gangast ár hvert undir aðgerð á Landspítalanum vegna krabbameins í ristli og endaþarmi. Af þeim fá um tíu tímabundið stóma og um sjö varanlegt stóma.

Stómahjúkrun á sjúkrahúsi

Hlutverk stómahjúkrunarfræðings er að hitta skjólstæðing og fjölskyldu fyrir aðgerð og fræða um hvað gerist eftir aðgerðina, sýna stómahjálpartæki, afhenda fræðsluefni og merkja stómastað. Það að fá stóma er talið valda andlegu áfalli sem er sambærilegt við það að missa líkamshluta svo sem útlim eða brjóst. Því þarf að huga vel að andlegri líðan skjólstæðings fyrir og eftir aðgerð.

Hjúkrunarfræðingurinn kennir umhirðu stóma og skiptingu á stómahjálpartækjum eftir aðgerð og metur andlegar, líkamlegar og félagslegar þarfir skjólstæðings og fjölskyldu fyrir útskrift. Einnig sér hann um að útvega stómahjálpartæki og þá aðstoð sem gerir skjólstæðingi kleift að dvelja heima hjá sér.

Hjúkrunarfræðingurinn fylgjast með nýjungum í stómahjálpartækjum og viðheldur faglegri þekkingu og tileinkar sér nýjungar sem stuðla að framförum í umönnun stómaþega. Einnig hefur hann umsjón með stómavörulager Landspítalans. Hér er um dýrar vörur að ræða og því mikilvægt að þær liggi ekki undir skemmdum á deildum spítalans.

Þá annast hjúkrunarfræðingurinn fræðslu og ráðgjöf fyrir starfsfólk og nema á Landspítala og fyrir heilbrigðisstarfsfólk um allt land, starfrækir göngudeildarþjónustu fyrir stómaþega og tekur þátt í rannsóknum.

Um þessar mundir er að hefjast rannsókn á lífsgæðum stómaþega og mat á húðinni umhverfis stómað. Þessi rannsókn er gerð í mörgum Evrópulöndum. Niðurstöðurnar liggja fyrir á næsta eða þarnæsta ári.

Stómahjúkrun í heimahúsum

Meðallegutími stómaþega á sjúkrahúsi hefur styst töluvert síðustu ár eins og hjá öðrum sjúklingahópum og er nú fimm til tíu dagar. Það er mjög einstaklingsbundið hversu langt á veg stómaþegar eru komnir í umhirðu stómans og að skipta um stómaplötu og -poka þegar þeir útskrifast. Þá er mikilvægt fyrir þá að fá aðstoð við það og einnig þurfa þeir að fá ýmsar upplýsingar varðandi virkni stómans, mataræði og aðra þætti sem skipta máli varðandi andlega og líkamlega aðlögun að stómanu. Einstaklingar af landsbyggðinni, sem gangast undir stómaaðgerð á Landspítalanum, fara oftast á sjúkrahús í sinni heimabyggð áður en þeir útskrifast. Þá sér heilbrigðisstarfsfólk þar um fræðsluna fyrir stómaþegann. Á höfuðborgarsvæðinu er það heilsugæslan eða stómahjúkrunarfræðingur sem sjá um heimahjúkrun fyrir stómaþega.

Stómasamtök Íslands

Stómahjúkrunarfræðingar vinna einnig náið með Stómasamtökum Íslands sem er einn af stuðningshópum Krabbameinsfélagsins. Tilgangur þess félags er að stuðla í hvívetna að velferð fólks sem gengist hefur undir stómaaðgerðir.

Oddfríður R. Jónsdóttir er hjúkrunarfræðingur og hefur unnið við hjúkrun stómaþega síðan 1993.