Þegar viðbótarmeðferð eftir skurðaðgerð vegna brjóstakrabbameins er ráðlögð, er það gert út frá áhættumati, sem segir til um líkurnar á því að sjúkdómurinn taki sig upp aftur. Viðtakarnir fyrir kvenhormónin estrógen og prógesterón liggja til grundvallar áhættumatsins sem stýrir eftirmeðferðinni og hafa ekki bara áhrif á horfur, heldur spá þeir einnig fyrir um gagnsemi lyfjameðferðarinnar. Ef hormónaviðtakar eru til staðar í æxlinu er ávallt mælt með andestrógenmeðferð nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi sem gera slíka meðferð óæskilega.

Hormónameðferð hefur verið þekkt vopn í baráttunni gegn brjóstakrabbameini allt frá árinu 1896 þegar skoski skurðlæknirinn Beatson fjarlægði eggjastokka konu með brjóstakrabbamein á háu stigi, með góðum árangri. Það varð ljóst að sjúkdómurinn er nátengdur kvenhormónaáhrifum og síðar hefur brottnám eða geislameðferð eggjastokka gagnast mörgum sjúklingum. Í dag er þó oftast beitt lyfjum til að ná sömu áhrifum. Hormónameðferð er með öflugustu meðferðum sem þekkjast gegn brjóstakrabbameini og hefur margsannað gildi sitt. Fjölmargar rannsóknir, meðal tugþúsunda kvenna á andestrógenmeðferð, hafa sýnt fækkun endurkomu sjúkdómsins hjá um 50% og lífslíkur aukist um 30%.

Í dag er mælt með 5 ára viðbótarmeðferð með hormónalyfi með andestrógenvirkni. Rannsóknir á meðferð sem skiptir úr einu slíku lyfi í annað, annars vegar eftir 2-3 ár og hins vegar eftir 5 ár, hafa einnig sýnt góðan árangur en enn er ekki ljóst hvaða lyf, í hvaða röð og í hversu langan tíma er best. Lyfið tamoxifen hefur síðustu áratugina verið gullna staðal-hormónameðferðin við brjóstakrabbameini, óháð aldri konunnar eða stigi sjúkdómsins, allt fram á síðustu ár. Tamoxifen er margslungið hormónalyf sem verkar gegn estrógeni í sumum líffærum s.s. brjóstum og leggöngum en hefur estrogenvirkni í beinum, hjarta- og æðakerfi og legi. Tamoxifen veldur því ekki beinþynningu og verndar gegn hjarta-og æðasjúkdómum en eykur svolítið áhættuna á krabbameini í legi. Nýrri lyf af flokki aromatasahemlara (Arimidex, Femar, Aromasin) hafa síðari ár tekið við af tamoxifeni í sumum tilvikum. Viðbótarmeðferð með aromastasahemlara hefur sýnt enn betri árangur m.t.t. endurkomutíðni sjúkdómsins og vægari aukaverkanir ef frá er talin einkenni frá stoðkerfi. Í tilvikum þar sem konan er með þekkta beinþynningu eða liðasjúkdóm er tamoxifen oft besti kosturinn. Ef konan hefur fengið blóðtappa eða er með þekkta storkugalla í blóði er aromatasahemlaralyf hins vegar betri kostur. Meðal yngri kvenna er tamoxifen enn þá staðalmeðferð, þar sem aromatasahemlarar gagnast ekki fyrir tíðahvörf.

Hormónameðferð gegn brjóstakrabbameini veldur oft aukaverkunum sem stafa af minnkuðum estrógenáhrifum í líkamanum. Þetta lýsir sér helst í hitasveiflum, svitakófum, beinþynningu, sálrænum áhrifum, minnkaðri kynlífslöngun og óþægindum við samfarir. Allt eru þetta þættir sem geta haft verulega neikvæð áhrif á lífsgæði. Hægt er að minnka óþægindi frá leggöngum með sleipiefnum eða staðbundinni estrógenmeðferð. Á meðan meðferð með aromatasahemlara stendur er ráðlagt að fylgjast með beinþéttni, taka inn kalk, D-vítamín, hreyfa sig reglulega og hætta reykingum. Algengasta aukaverkun bæði tamoxifens og aromatasahemlara eru svitakóf og hitasveiflur. Estrógenlyf gagnast best gegn þessu en eru óráðleg vegna aukinnar áhættu á endurkomu sjúkdómsins. Ýmis önnur úrræði eru þó til s.s. aukin hreyfing og nálastungumeðferð, sem auka endorfínframleiðslu líkamans og eru hættulaus. Einnig getur hjálpað að draga úr neyslu þess sem framkallar einkennin svo sem neyslu áfengis, heitra drykkja eða bragðsterkrar fæðu. Sjúklingar sem þjást af aukaverkunum eru hvattir til að ræða þessi mál við krabbameinslækni sinn þannig að hægt sé að finna úrræði sem henta best í hverju tilviki.

Eins og fram kom í upphafi er meðferð eftir skurðaðgerðina í fyrirbyggjandi skyni og verður því að vega gagnsemi hennar upp á móti versnun á lífsgæðum. Aukaverkanir eru þó afar einstaklingbundnar og í heildina séð yfirstíganlegar og léttvægar miðað við gagnsemi meðferðarinnar sem er óumdeilanleg.

Úr Fréttablaðinu, 30. október 2007.

Ásgerður Sverrisdóttir er krabbameinslæknir.