Lyfjameðferð brjóstakrabbameina byggist gróflega á hefðbundnum frumudrepandi krabbameinslyfjum, líftæknilyfjum og hormónalyfjum. Hér verður fjallað um krabbameins- og líftæknilyfjameðferðir.

Þegar kona er greind með brjóstakrabbamein er meinið venjulega fjarlægt. Í framhaldi þess er gert áhættumat þar sem líkur á að brjóstakrabbameinið taki sig upp aftur, eru metnar. Þegar áhættumat liggur fyrir er það rætt við viðkomandi konu og henni ráðlögð lyfjameðferð eða eftirlit. Áhættumat er byggt á upplýsingum um sjúkling sem og vefjagreiningu æxlisins. Mikilvægustu matsþættir eru aldur konu við greiningu, stærð meinsins og fjöldi holhandareitla sem innihalda krabbameinsfrumur. Aðrir þættir sem hafa áhrif á áhættumat er tegund brjóstakrabbameins, gráða illkynja vaxtar og hormónanæmi. Niðurstaða áhættumatsins ásamt samráði við viðkomandi konu stýrir ráðleggingum um meðferð sem getur verið allt frá hormónameðferð eingöngu til samsettrar lyfjameðferða sem gefin er í æð. Grundvöllur ráðlegginga um lyfjameðferð er sú vitneskja okkar að krabbameinslyf lækna eingöngu sjúkdóm sem hefur ekki dreift sér nema að litlu leyti. Taki sjúkdómur sig upp aftur þá gerist það venjulega með meinvörpum í líffærum og er slíkur sjúkdómur ólæknandi. Það er hlutverk áhættumatsins að áætla líkur á slíkri endurkomu. Sem dæmi hefur kona um fertugt með 1,5 cm stórt brjóstakrabbamein af 3. gráðu og enga sjúka holhandareitla u.þ.b. 30% líkur á endurkomu krabbameins innan 10 ára. Krabbameinslyfjameðferðir minnka þessa áhættu um 2/3 sem þýðir að ef við meðhöndlum 100 konur með sama sjúkdóm eru 70 læknaðar eftir skurðmeðferð eingöngu en 20 til viðbótar læknast fyrir tilstilli lyfjameðferðar. Þróun krabbameinslyfja hefur verið mikil síðastliðin ár og þó uppistaða þeirra byggist á eldri lyfjagerðum þá höfum við lært að skammta lyfin betur og blanda saman með meiri árangri en áður auk þess sem ný lyf hafa bæst við. Dæmi um hefðbundin frumudrepandi lyf eru Doxorubicin, Paclitaxel og Docetaxol. Þá hafa komið fram nýjar gerðir lyfja, s.k. líftæknilyf, sem hægt er að bæta við meðferð ákveðinnar tegundar brjóstakrabbameins. Slík lyf hafa oft sértækari verkun þ.s. þau grípa inn í ofvirka vaxtaferla illkynja frumna án þess að hafa mikil áhrif á eðlilega vefi eins og dæmigerð krabbameinslyf gera. Dæmi um slíkt lyf er Trastuzumab sem hefur, í blöndu með hefðbundnum krabbameinslyfjum, valdið gjörbyltingu í meðferð kvenna með brjóstakrabbamein með mögnun á s.k. HER2/neu viðtaka.

Algengar aukaverkanir hefðbundinna krabbameinslyfja eru þreyta, hárlos, ógleði, ofnæmisviðbrögð, stoðkerfisverkir, slímhúðarbólga, taugaskyntruflanir og beinmergsbæling. Hvítkornafæð gerir sjúkling viðkvæmari fyrir sýkingum sem geta reynst mjög hættulegar og þarf því að meðhöndla svo fljótt sem auðið er. Mestu líkur á slíkum sýkingum er u.þ.b. 10 dögum eftir lyfjameðferð og einkennast þær af hita, hrolli og slappleika. Langtíma aukaverkanir eru meðal annars hjarta- og æðasjúkdómar, ófrjósemi, einbeitingarleysi og þá geta frumudrepandi krabbameinslyf, í sjaldgæfum tilfellum, valdið illkynja sjúkdómi og þá helst hvítblæði. Krabbameinslyf eru venjulega gefin sem vökvagjöf í æð og ræður tegund lyfs og lyfjablanda hversu lengi lyfjagjöfin stendur. Lyfin eru gefin af sérmenntuðum hjúkrunarfræðingum eftir að læknir hefur hitt sjúkling, skoðað blóðprufur og gefið lyfjafyrirmæli. Lyfjagjöfin ásamt stoðlyfjum tekur venjulega dagpart en flest lyf eru gefin á 3 vikna fresti þó einstaka meðferð sé ráðlagt að gefa vikulega eða á 2 vikna fresti. Samhliða þróun krabbameinslyfja hafa ný og betri stoðlyf bæst við meðferðina og gert hana þolanlegri og aukið þannig líkur á réttri skömmtun og betri meðferðarheldni. Í þessu sambandi má helst nefna ný ógleðilyf en einnig lyf sem örva framleiðslu hvítra blóðkorna í beinmerg.

Krabbameins- og/eða hormónalyfjameðferðir hafa aukið lífslíkur kvenna með brjóstakrabbamein mikið undanfarna tvo áratugi og er lyfjameðferð ásamt snemmgreiningu undirstaða góðs árangurs á Íslandi. Það er á ábyrgð lækna að halda þessum góða árangri en jafnframt er mikilvægt að vinna að betri aðferðum til áhættumats sem og þróa markvissari og árangursríkari lyf með minni aukaverkanir. Það er von okkar að genarannsóknir á vefjameingerð krabbameina geri okkur í framtíðinni kleift að klæðskerasauma áhættumat og lyfjameðferð fyrir hverja konu fyrir sig.

Úr Fréttablaðinu, 26. október 2007.

Helgi Hafsteinn Helgason er lyf- og krabbameinslæknir og sérfræðingur í klínískri lyfjafræði.