Bráðahvítblæði

Hvítblæði er illkynja sjúkdómur sem, eins og nafnið gefur til kynna, lýsir sér með auknum fjölda hvítra blóðkorna. Hvítblæði er stundum kallað blóðkrabbi og eins og í öðrum krabbameinum eru illkynja frumurnar ekki aðeins of margar heldur gegna þær ekki lengur réttu hlutverki í samfélagi frumnanna og trufla auk þess eðlilega starfsemi annarra frumna.

Allar frumur blóðsins eiga uppruna sinn í beinmerg. Þar eru fjölhæfar stofnfrumur sem geta af sér nokkrar gerðir af öðrum stofnfrumum og afkomendur þeirra verða síðan að fullþroskuðum blóðfrumum. Sérstök gerð af stofnfrumum er forveri rauðra blóðkorna, önnur er forveri hvítra átfrumna í blóði og svo framvegis.

Hér þarf að skjóta því inn að hvítu blóðkornin skiptast gróft sagt í átfrumur og eitilfrumur og gegnir hvor gerðin sínu sérhæfða mikilvæga hlutverki við varnir líkamans gegn sýkingum. Aðalstarfsvettvangur eitilfruma er í eitlum og milta og þar taka þær út lokaskrefin á þroskaferli sínum.

Illkynja vöxtur getur átt uppruna sinn í stofnfrumum allra hinna ólíku tegunda blóðfrumna og eftir því er hvítblæði skipt í tegundir eftir uppruna. Gróft sagt er aðalskiptingin í hvítblæði af átfrumuuppruna (myeloid) og hvítblæði af eitilfrumuuppruna (lymphoid). Síðan er gerður greinarmunur eftir því hversu hraður sjúkdómsgangurinn er, og talað um "krónískt" eða langvinnt hvítblæði annars vegar og "akút" eða bráðahvítblæði hins vegar. Það fyrrnefnda segir einkum til sín á efri árum og getur sjúklingurinn haft slíkt hvítblæði árum og jafnvel áratugum saman, en oft endar það með bráðahvítblæði þegar frá líður. Bráðahvítblæði af eitilfrumuuppruna leggst hins vegar einkum á börn og unglinga.

Bráðahvítblæði greinist oft þannig að sjúklingur leitar læknis vegna einkenna sem stafa af ofangreindri truflun á eðlilegri starfsemi, í þessu tilviki blóðfrumna, svo sem þreytu, úthaldsleysi, endurteknum sýkingum eða marblettum. Sjúkdómsgreiningin fæst með því að skoða sýni úr blóði og beinmerg.

Við meðferð bráðahvítblæðis er einkum beitt frumueyðandi lyfjum sem hafa þann eiginleika að eyða frumum sem eru að fjölga sér. Það gefur því augaleið að aukaverkanir slíkra lyfja eru að þau ráðast líka gegn eðlilegum frumum sem fjölga sér hratt, það er eðlilegum stofnfrumum blóðfrumna og frumum í hársekkjum og slímhúðum. Meðferðin hefur því í för með sér hárlos, mjög mikla áhættu á sýkingum og sár í öllum meltingarveginum. Lífshorfur barna með hvítblæði eru þrátt fyrir þetta góðar og litið er á bráðahvítblæði barna sem læknanlegan sjúkdóm. Þótt árangur hjá fullorðnum sé síðri eru lífshorfur þeirra allgóðar.

Hugsunin með meðferðinni er að uppræta illkynja stofnfrumur og ein leið til að ná því markmiði á árangursríkan hátt er að beita mjög kröftugri lyfjameðferð (ásamt geislameðferð) sem gerir út af við allan eðlilegan blóðmyndandi vef og gefa síðan sjúklingnum nýjan blóðmyndandi vef með beinmergsígræðslu. Þegar það er gert þarf að vanda vel til vals á merggjafanum, hann þarf að hafa svokallaða vefjaflokkagerð sem líkist sem mest þeirri sem þeginn hefur. Það er nauðsynlegt því að nýi mergurinn á að setjast að í þeganum sem nýtt ónæmiskerfi og má því ekki bera með sér ónæmisfrumur sem gætu ráðist gegn líffærum þegans.

Þetta er sérhæfð og vandasöm meðferð og tekur mjög á sjúklinginn en getur borið prýðilegan árangur. Allnokkrir íslenskir sjúklingar hafa fengið bata af slíkri meðferð. Mergskipti eru ekki framkvæmd hérlendis og hafa flestir hinna íslensku sjúklinga farið til Svíþjóðar til slíkrar meðferðar.

Hnútur og eymsli í brjósti

Það er eðlilegt að finna fyrir eymslum í brjóstum fyrir blæðingar. Þau geta verið mismikil og jafnvel og verið meiri í öðru brjóstinu en hinu. Eymslin stafa af því að brjóstin verða sífellt fyrir áhrifum hormóna og auk eymslanna finna konur stundum þrymla og jafnvel smáhnúta sem síðan hverfa eftir blæðingar. Krabbameinshnútar hverfa ekki og eru oftar en ekki eymslalausir.

Einkenni krabbameins í eistum

Algengasta einkenni eistnakrabbameins er fyrirferð í eista (90%) og helmingur karla með þennan sjúkdóm finnur einnig fyrir verk i eistanu. Einkennin eru oft lúmsk og margir draga lengi að leita læknis. Eistnakrabbamein er tiltölulega sjaldgæft mein og það greinast innan við 10 tilfelli á ári á Íslandi. Aðrir sjúkdómar, og þá sérstaklega vatnshaull (sem er góðkynja vökvasöfnun umhverfis sjálft eistað), eru mun algengari ástæða fyrirferðar í eista og er auðvelt að greina.

Ef þér finnst annað eistað stærra eða vera stækkandi skaltu endilega láta lækni skoða þig sem fyrst og fá á hreint hvað það er sem veldur stækkuninni. Mundu að það er líklegast að ekki sé um krabbamein að ræða en mikilvægt er að fá það staðfest af lækni, t.d. þvagfæraskurðlækni.

Tómas Guðbjartsson, sérfræðingur í almennum skurðlækningum og hjarta- og lungnaskurðlækningum, Brigham Harvard sjúkrahúsinu í Boston, Harvard Medical School.

Hvað er krabbamein

Það sem einkennir krabbamein er að frumur í tilteknum vef eða líffæri hætta að skynja sig sem hluta af heildinni, en fara þess í stað að skipta sér óháð þörfum líkamans. Annað einkenni á krabbameinsfrumum er að þær geta rutt sér leið yfir í vefi sem liggja nálægt upprunastaðnum. Þannig geta þær komist inn í sogæðar og blóðæðar og borist til fjarlægra vefja og líffæra einstaklingsins og einnig farið að valda skaða þar. Orsökina fyrir hinni afbrigðilegu hegðun krabbameinsfruma má rekja til truflana eða stökkbreytinga í erfðaefninu (DNA) sem er í stjórnstöð frumunnar, kjarnanum. Þekktir eru ýmsir þættir úr umhverfinu sem geta valdið þessum truflunum, þar á meðal eru tóbaksreykur, útfjólublá geislun og tilteknar örverur.

Forvarnir

1. Þekkjum einkennni krabbameins
2. Lifum heilbrigðu lífi