Árangur skipulegrar krabbameinsleitar er metinn af breytingum á nýgengi og dánartíðni þess sjúkdóms sem leitað er að. Lækkun á nýgengi krefst þess að unnt sé að greina sjúkdóminn á forstigi (áður en eiginlegt krabbamein myndast) en breyting á dánartíðni krefst þess að unnt sé að greina sjúkdóminn við upphaf ífarandi vaxtar, áður en krabbameinið gefur sig til kynna með einkennum (hulinstig).

Leghálskrabbameinleit er gott dæmi um leitarstarf sem uppfyllir bæði skilyrðin og árangur er því metinn út frá nýgengi og dánartíðni fyrir og eftir að leit hófst. Brjóstakrabbameinsleit uppfyllir eingöngu skilyrði hvað varðar greiningu hulinstigs og er árangur leitar því metinn út frá breytingum á dánartíðni fyrir og eftir að leit byrjaði.

Leghálskrabbameinsleit

Leit með töku frumustroks frá leghálsi hófst á vegum Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins árið 1964 með boðun kvenna á höfuðborgarsvæðinu til leitar á tveggja til þriggja ára fresti. Frá árinu 1970 náði leitin til kvenna 25-69 ára, óháð búsetu. Fyrir upphaf leitar var nýgengið og dánartíðnin hækkandi en báðar þessar breytur lækkuðu nokkru eftir upphaf leitar eða fram til ársins 1981 en þá kom skyndileg hækkun í nýgengið og dánartíðnin hætti að falla.

Breytingarnar eftir 1980 voru kannaðar og í ljós kom að fyrir þann tíma var regluleg þriggja ára mæting aldrei hærri en 50%. Rannsóknir staðfestu að hækkun nýgengis ífarandi sjúkdóms eftir 1980 var bundin konum undir 35 ára og einnig staðfestist marktæk uppsveifla í tíðni alvarlegra forstigsbreytinga í þessum aldurhópi. Þessar niðurstöður staðfestu að aukningin eftir 1980 byggðist á raunverulegri áhættuaukningu sjúkdómsins sem krefðist endurbóta á starfsháttum Leitarstöðvar.

Aðgerðir af hálfu Leitarstöðvarinnar fólust í breytingum á innköllunar- og eftirlitskerfi leitarinnar. Boðunaraldur var lækkaður niður í 20 ár, boðun var færð niður í tveggja ára millibil, konur voru boðaðar til sameiginlegrar legháls- og brjóstakrabbameinsleitar frá 40 ára aldri og samningur við ráðuneyti tryggði sama gjald fyrir leit, óháð búsetu konunnar. Þessar aðgerðir leiddu til að þriggja ára mæting fór hæst í 82% á árinu 1992 en hefur síðan lækkað í 75%. Nýgengið og dánartíðnin féllu á ný og hafa aldrei verið lægri en á síðustu árum. Nýgengið er nú 7,7 á 100.000, þar af um helmingur tilfella á hulinstigi, þar sem meðferð með keiluskurði nægir ein sér. Dánartíðnin er nú 1,1 á 100.000 og að mestu bundin konum sem aldrei hafa mætt eða mætt óreglulega til leitar.

HPV-veira

Rannsóknir staðfesta að breytingar á tíðni sjúkdómsins eftir 1980 tengist aukinni áhættu á kynsmiti með HPV-veiru meðal yngri kvenna. HPV er nauðsynlegur en þó ekki nægjanlegur orsakavaldur sjúkdómsins þar sem aðrir áhættuþættir, svo sem reykingar, klamydíusýking o.fl., þurfa einnig að vera til staðar svo HPV-sýking leiði til krabbameins.

Full ástæða er því til að hvetja yngri konur til að mæta reglulega á tveggja ára fresti til leitar. Hvað eldri konur snertir þá hafa rannsóknir staðfest að áhættan minnkar með fjölda eðlilegra stroka og hefur því millibil skoðana hjá konum 40 ára og eldri verið lengt úr tveim árum í fjögur ár svo fremi sem konan hafi a.m.k. fimm eðlileg frumustrok og þar af tvö á síðustu sex árum.

Brjóstakrabbameinsleit

Leit með brjóstamyndatöku hófst hér á landi í lok árs 1987. Konur á aldrinum 40-69 ára eru boðaðar til leitar á tveggja ára fresti. Mæting til leitar hefur valdið vonbrigðum. Regluleg tveggja ára mæting meðal 40-49 ára kvenna liggur nú undir 60% og mæting 50-69 ára kvenna undir 65%. Þrátt fyrir þetta hefur dánartíðni af völdum sjúkdómsins fallið um 35% síðasta áratuginn. Nýleg rannsókn, þar sem leitarsaga kvenna sem dóu úr brjóstakrabbameini var borin saman við leitarsögu kvenna sem ekki hafa dáið úr sjúkdómnum, staðfestir allt að 40% lækkun dánartíðni hjá þeim konum sem höfðu mætt til leitar miðað við þær sem ekki höfðu mætt.
Tækjabúnaður og húsnæði Leitarstöðvar var endurnýjað á árinu 2008. Fimm ný stafræn brjóstaröntgentæki leystu af hólmi eldri tæki. Með stafrænni tækni má nú lesa myndir beint af tölvuskjá í stað röntgenfilmu, greiningarhæfnin er betri í þéttum brjóstum, notkun tölvuforrits auðveldar úrlestur röntgenmynda og unnt er að senda myndirnar rafrænt milli staða. Tvö ný ómtæki með betri greiningarhæfni auðvelda ástungur á litlum og óáþreifanlegum breytingum í brjóstum.

Samfara tæknibreytingum er leitast við að bæta þjónustu við konur með einkenni frá brjóstum með viðtölum við hjúkrunarfræðinga og aukinni þjónustu klínískra lækna.

Regluleg mæting skiptir sköpum þegar greina á krabbamein á forstigi eða hulinstigi. Fallandi mæting til leghálskrabbameinsleitar og léleg regluleg mæting til brjóstakrabbameinsleitar er mikið áhyggjuefni. Því er þörf á auknum aðgerðum af hálfu kvenna og aukinni aðkomu heilbrigðisstarfsfólks og fjölmiðla að upplýsingagjöf og kynningarstarfi um tilgang leitarstarfsins.

Grein eftir Kristján Sigurðsson yfirlækni Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins.
Birt í Morgunblaðinu 16. október 2009.