Rekja má allt að fjórðung krabbameina til veirusmits og er hér fjallað um afleiðingar smits af HPV-veiru og forvarnir gegn henni. Veiran sest á húð og slímhúðir og við rof í þeim fær hún greiðan aðgang að frumum þeirra. Veiran tengist erfðaefnum frumunnar sem getur leitt til óheftra frumuskiptinga með myndun góðkynja æxla og hamlað eðlilegum frumudauða sem leiðir til illkynja æxlisvaxtar. HPV er þannig skipt í góðkynja og illkynja stofna eftir getu þeirra til myndunar góðkynja og illkynja vaxtar.

HPV-stofnar

Erfðaefni og eggjahvítuhjúpur veirunnar skipta henni í meira en 100 stofna, þar á meðal eru rúmlega 40 kynfærastofnar. HPV er algengasta kynsmitið og eykst áhættan með fjölda rekkjunauta. Áætlað er að meira en 80% yngri kvenna smitist af veirunni og er það oftast án einkenna þar sem ónæmiskerfið vinnur fljótt bug á veirunni.

Af kynfærastofnum flokkast rúmlega 15 sem illkynja, þeirra algengastir eru HPV 16 og 18. Þessir stofnar finnast í stórum hluta forstigsbreytinga og krabbameina í leghálsi, leggöngum, skapabarmi, endaþarmi, getnaðarlim karla og utan kynfæra í munni og hálsi beggja kynja. Af góðkynja kynfærastofnum eru HPV 6 og 11 algengastir en þeir valda góðkynja en oft þrálátum kynfæravörtum.

Leghálskrabbamein

Þetta krabbamein er á heimsvísu annað algengasta krabbamein meðal kvenna og önnur helsta dánarorsök á aldrinum 14-44 ára. Þessi sjúkdómur hefur lengst af tengst lífsstíl og kynlífshegðan, svo sem aldri við fyrstu kynmök, fjölda rekkjunauta, klamydíusmiti, reykingum og getnaðarvarnarpillunni. Á árinu 1983 staðfesti rannsóknarhópur undir forystu Nóbelsverðlaunahafans prófessor Harald zur Hausen tengsl HPV 16 og leghálskrabbameins. Nú er staðfest að HPV er nauðsynlegur en þó ekki nægjanlegur orsakavaldur sjúkdómsins, þar sem aðrir þættir, þar á meðal áðurnefndir áhættuþættir, þurfi einnig að vera til staðar svo HPV-sýking leiði til krabbameins.

HPV-greining og bóluefni

Á markaði eru próf sem greina hvort illkynja veirustofn sé til staðar í leghálsi. Þessi próf eru notuð víða erlendis við eftirlit kvenna sem greinast með vægar forstigsbreytingar, við eftirlit eftir keiluskurð og til að ákveða hvort lengja má millibil skoðana kvenna eftir 35 ára aldur með eðlilega fyrri leitarsögu.

Tvö bóluefni, Gardasil (HPV 16/18/6/11) og Cervarix (HPV 16/18), eru á markaði. Þessi bóluefni innihalda eggjahvítuagnir sem líkjast hjúp þeirra HPV-stofna sem bólusett er gegn. Bóluefnin innihalda því ekki lifandi erfðaefni veirunnar. Bóluefnin gefa betri ónæmissvörun en náttúruleg sýking og aukaverkanir eru aðallega bólga á stungustað og létt hitahækkun.

Bólusetning með þremur sprautum á sex mánaða tímabili gefur nær 100% vörn gegn þróun alvarlegri forstigsbreytinga leghálskrabbameins eða kynfæravarta sem orsakast af stofnum sem bóluefnið líkir eftir. Þessi vörn er háð því að konan sé ekki þegar sýkt af þessum stofnum fyrir eða við bólusetningu. Megingalli bóluefnisins er að það virkar takmarkað gegn öðrum stofnum en þeim sem bóluefnið líkir eftir. Um 20 Evrópulönd hafa nú mælt með bólusetningu kvenna á breytilegum aldri allt frá 12 ára að 26 ára aldri.

HPV-forvarnir á Íslandi

Hérlendar rannsóknir staðfesta að bólusetning stúlkna fyrir kynþroskaaldur geti leitt til allt að 53% varnar gegn sterkum forstigsbreytingum og 67% varnar gegn leghálskrabbameini og er þá tekið tillit til rannsókna á mögulegri virkni bóluefnisins gegn öðrum stofnum en þeim sem bóluefnið líkir eftir.

Gagnsemi bólusetningar eftir kynþroskaaldur tengist kynhegðan. Nýlega könnun meðal 4.800 íslenskra kvenna, 18-44 ára, staðfesti að meðalfjöldi rekkjunauta í hópnum var tæplega níu, 60% kvennanna höfðu þegar byrjað kynmök við 16 ára aldur, um 40% höfðu við 18 ára aldur haft fleiri en fjóra rekkjunauta, og ein af hverjum tólf gaf sögu um kynfæravörtur.

Ráðgjafanefnd sóttvarnalæknis hefur ályktað að HPV-greiningarprófa komi að gagni í leit og telur þjóðhagslega hagkvæmast að bjóða almenna ókeypis bólusetningu stúlkna fyrir kynþroskaaldur en að bólusetning kynþroska kvenna verði á þeirra eigin kostnað. Óvíst er hvenær þessar aðgerðir komast til framkvæmda.

Lokaorð

Bólusetning ein sér er ekki arðsöm forvarnaraðgerð og því nauðsynlegt að tengja hana við leghálskrabbameinsleit. Hér á landi hefur slík leit lækkað dánartíðnina um 87% og nýgengi sjúkdómsins um 70%. Tæpur helmingur nýgreindra tilfella greinist nú á hulinstigi þar sem meðferð með keiluskurði dugar ein sér. Hérlendar rannsóknir benda til að óráðlegt sé að breyta núverandi skipulagi krabbameinsleitar hvað bólusettar konur varðar enda vitað að bólusetning mun minnka greiningarmátt leitar með leghálsstroki.

Með tilliti til áhrifa HPV-bólusetningar á virkni krabbameinsleitar og þess að hætta er á að bólusettar konur telji hana eina sér nægjanlega vörn þurfa heilbrigðisyfirvöld að stuðla að endurbótum á núverandi leitarstafi og upplýsingagjöf til kvenna um virkni, kosti og galla HPV-bólusetningar.

Grein eftir Kristján Sigurðsson yfirlækni Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins. Birt í Morgunblaðinu 28. október, 2009.