Gagnrýnisraddir hafa að undanförnu fullyrt að krabbameinsleit með röntgenmyndatöku af brjóstum leiði til ofgreiningar, falsks öryggis og lækki ekki dánartíðni úr brjóstakrabbameini. Hér verður leitast við að svara þessari gagnrýni.

Forsendur leitarstarfs

Þegar heilbrigðisyfirvöld taka ákvörðun um hvort hefja skuli skipulega leit að sjúkdómum hjá einkennalausum einstaklingum er tekið tillit til eftirfarandi þátta: 1. Hvort sjúkdómurinn sem leitin beinist að sé talinn alvarlegt heilbrigðisvandamál. 2. Hvort slembivalsrannsóknir (einstaklingar valdir af handahófi í leitarhóp og viðmiðunarhóp) hafi staðfest að leitaraðferðin geti marktækt lækkað nýgengi og eða dánartíðni. 3. Hvort staðfest sé að leitaraðferðin skerði ekki lífsgæði þeirra sem mæta til leitar. 4. Hvort til staðar sé nægjanleg þekking til að tryggja rétta framkvæmd leitarinnar og meðferð þeirra sem greinast.

Brjóstakrabbameinsleit

Meira en átta slembivalsrannsóknir hafa verið framkvæmdar erlendis sem hafa staðfest ríflega 20% marktækt lægri dánartíðni hjá konum sem voru í þeim hópi sem valdar voru til röntgenmyndatöku miðað við konur sem voru valdar í viðmiðunarhópinn. Það er þó ljóst að  nokkur hluti kvenna í viðmiðunarhópnum hafði í reynd einnig farið í röntgenmyndatöku og munurinn gat því verið meiri en slembivalsrannsóknirnar bentu til. Niðurstöður síðari rannsókna, sem bera saman dánartíðni meðal kvenna sem raunverulega fóru í brjóstamyndatöku og þeirra sem ekki fóru í slíka rannsókn, staðfesta yfir 30% mun á dánartíðni.

Önnur niðurstaða þessara rannsókna er að þau krabbamein sem greinast við leit reynast minni en þau mein sem greinast hjá þeim sem ekki mæta til leitar. Leitin leiðir því til umfangsminni skurðaðgerðar (fleygskurður á brjósti í stað brottnáms alls brjóstsins) og oft minni eftirmeðferðar sem eykur lífsgæði þeirra fyrrnefndu.

Brjóstakrabbameinsleit á Íslandi

Hér á landi hófst skipuleg leit með röntgenmyndatöku af brjóstum í árslok 1987 á vegum Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins. Konur á aldrinum 40-69 ára eru boðaðar til leitar á tveggja ára fresti. Þrátt fyrir að tveggja ára mæting hafi aldrei verið yfir 65% þá hefur dánartíðni af völdum brjóstakrabbameins lækkað martækt á síðasta áratug um 30% (17,5 á 100.000 konur 2004-2008 en var 25 á 100.000 konur 1989-1993). Þessi lækkun er í samræmi við niðurstöður hérlendrar rannsóknar sem bendir til allt að 40% lækkunar á dánartíðni meðal kvenna sem mæta til leitar miðað við þær sem ekki mæta.

Af efniviði Leitarstöðvarinnar er ljóst að um 85% af árlegum brjóstaskoðunum eru vegna boðunar til brjóstakrabbameinsleitar en um 15% kvenna mæta utan leitar vegna einkenna frá brjóstum. Á tímabilinu 2004-2008 mættu að meðaltali 16.450 konur á ári til leitar. Af þeim voru að meðaltali 615 konur endurinnkallaðar (3,7%) til viðbótarmyndatöku vegna afbrigðileika á röntgenmynd. Hluti þessara kvenna fór einnig samtímis í ómskoðun og ástungu á brjóstum og að þessum rannsóknum loknum voru 99 konur (0,6%) sendar í skurðaðgerð. Af þeim fjölda greindust 72 konur (0,4%) með krabbamein (65 ífarandi og 7 setkrabbamein). Næmi leitarinnar, þ.e. sá fjöldi krabbameina sem greinist við leit deilt með þessum fjölda að viðbættum þeim sem greinast innan árs eftir myndatöku, er yfir 80%. Þessi hlutföll eru sambærileg við það sem gerist annars staðar.

Mælt með leit

Forvarnarstofnun Bandaríkjanna (USPTFS) birti nýlega leiðbeiningar varðandi leit að krabbameini í brjóstum með röntgenmyndatöku. Niðurstaða stofnunarinnar er að leit hjá 60-69 ára konum leiði til marktækrar 32% lækkunar á dánartíðni, að leit í aldurshópunum 40-49 og 50-59 leiði til 15% og 14% marktækrar lækkunar á dánartíðni og loks að enginn munur fáist við leit meðal kvenna yfir 74 ára aldri.

Stofnunin mælir með leit á tveggja ára fresti í aldurshópnum 50-74 ára, að leit á aldrinum 40-49 sé bundin áhættumati, og byggir þau tilmæli á lágu nýgengi sjúkdómsins á þessum aldri sem leiði til aukinnar falsks jákvæðar greiningar (grunsamlegar breytingar sem í reynd eru góðkynja), og loks að ekki sé beitt skipulegri leit hjá konum yfir 74 ára aldri m.a. vegna hættu á ofgreiningu hægt vaxandi krabbameina sem í reynd muni ekki leiða til dauða.

Leiðbeiningar varðandi aldurhópinn 40-49 hafa leitt til mótmæla frá fagfélögum, m.a. the American College of Radiology (ACR) og the Society of Breast Imaging (SBI), sem mæla með árlegri leit frá fertugu hjá konum með meðaláhættu og frá þrítugu hjá konum sem teljast í aukinni áhættu að fá þennan sjúkdóm.

Lokaorð

Sú fullyrðing stenst ekki að leit með röntgenmyndatöku af brjóstum á tveggja ára fresti hjá konum 40-49 ára hafi ekki haft áhrif á dánartíðni brjóstakrabbameins. Í samræmi við verklagsreglur Leitarstöðvarinnar er unnið að könnun á því hvort fullyrðingar USPTFS varðandi háa tíðni falsks jákvæðra greininga á aldrinum 40-49 ára standist við íslenskar aðstæður og einnig hvort ástæða sé til að hækka efri mörk boðunaraldurs úr 69 ára aldri í 74 ár.

 

Grein eftir Kristján Sigurðsson yfirlækni Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins.
Birt í Morgunblaðinu, 27. janúar 2010.