Hvað er HPV- smit?
HPV-veiran getur valdið kynfæravörtum og krabbameini
Forvörn er mikilvæg gegn alvarlegum afleiðingum HPV-veirunnar
Hvernig er leghálssýni tekið?
Hvar er leghálssýni tekið?

HPV-veira (Human Papilloma Virus).

HPV er veirusýking sem getur borist á milli fólks og valdið kynfærasjúkdómum. Veiran hefur marga stofna og yfir 100 undirflokka. Sumir þeirra valda vörtum á kynfærum, öðru nafni Condyloma, en aðrir flokkar veirunnar geta leitt til þróunar leghálskrabbameins.  

Hvernig berst HPV- smit?

Veiran berst í flestum tilfellum á milli fólks við samfarir um leggöng. Smit getur einnig borist við munn- og endaþarmsmök og ekki er hægt að útiloka smit með beinni snertingu. Langflestir smitast af HPV- veiru án þess að vita af því eða fá einkenni og líkaminn vinnur sjálfur bug á sýkingunni.

Kynfæravörtur og  krabbamein.

Talið er að um 80% kvenna smitist einhvern tímann af HPV og  um 45-50%  stúlkna yngri 25 ára hafi veiruna í sér. Í 92% tilfella myndar ónæmiskerfi líkamans mótefni sem eyðir veirunni á næstu 18 mánuðum eftir smit. Hægt er að greina nýlegt smit með því að taka strok frá leghálsi konu eða getnaðarlim karlmanns. Það er sjaldan gert því það þjónar litlum hagnýtum tilgangi.

Ákveðnar tegundir HPV geta valdið kynfæravörtum hjá konum og körlum. Aðrar geta valdið leghálskrabbameini og enn aðrar geta valdið krabbameini á skapabörmum, í leggöngum, á getnaðarlim, í hálsi og öndunarvegi. Vitað er að HPV- veirur, sem smitast við samfarir, eru forsendur fyrir myndun frumubreytinga á leghálsi og eru þá ákveðnir stofnar algengari en aðrir. Leggja ber áherslu á að HPV- smit er mjög algengt og er undantekning að það leiði til leghálskrabbameins. 

Kynfæravörtur.

Kynfæravörtur (öðru nafni Condyloma) er kynsjúkdómur og orsakast af  HPV.
Einkennin eru ljósbleikar eða húðlitaðar vörtur á og eða við kynfæri og endaþarmsop. Þær geta líka borist í munn, kok og stundum jafnvel á raddbönd og þá oftast við munnmök. Venjulega er yfirborð vartanna líkt blómkáli sem vex í klösum. Vörturnar geta líka verið óljósari svo sem flatar eða hrufóttar og fylgir oftast bólgin húð og kláði. Hjá konum er oft erfitt að uppgötva vörturnar ef þær eru í leggöngum eða á leghálsi. Vörturnar geta komið í ljós vikum eða mánuðum eftir kynferðislegt samneyti við sýktan einstakling eða jafnvel verið einkennalausar. Ef vörturnar eru ekki meðhöndlaðar geta þær horfið, haldist óbreyttar eða breiðst út.

Rannsóknir hafa staðfest að mikill fjöldi karlmanna er sýktur af HPV- veirunni. Á göngudeild húð og kynsjúkdóma á Landspítalanum, greindust um 260 karlar með kynfæravörtur árið 2007. Mikil aukning er á kynfæravörtusmiti, bæði hjá konum og körlum, þegar skapabarmar eða svæði umhverfis kynfæri eru rökuð. Ástæða þess er að við rakstur verður oft rof í húð sem auðveldar veirusmit. Umhugsunarvert er að tíðni kynfæravarta fer vaxandi í aldurshópnum 15-18 ára.

Leghálskrabbamein.

Talið er að HPV- smit sé alltaf undanfari leghálskrabbmeins. En veirusmit þarf ekki að leiða til leghálskrabbameins. Talið er að fleiri samhliða þættir auki hættu á að fá leghálskrabbamein og hafa reykingar og önnur kynsjúkdómasmit t.d. klamydia ásamt fjölda rekkjunauta verið nefnd í því sambandi. Þó þarf reyndar ekki nema einn rekkjunaut til að smitast.
Einkenni leghálskrabbameins koma fyrst fram þegar meinið er komið á nokkuð hátt stig. Hins vegar er hægt að greina forstig þessa krabbameins sem eru frumubreytingar og bregðast við þeim og koma þannig í veg fyrir myndun krabbameins. Þess vegna er mikilvægt að konur komi á tveggja ára fresti í leghálsskoðun og þéttar ef þær eru í eftirliti vegna frumubreytinga.

Forvörn gegn alvarlegum afleiðingum HPV-veirunnar. Frumustrok.

Eins og áður hefur komið fram er HPV- smit algengast meðal yngri kvenna. Þess vegna er mikilvægt fyrir konur sem hafa byrjað kynlíf að koma í leghásskoðun frá 20 ára aldri.
Með frumustroki frá leghálsi er unnt að finna þær konur sem eru í hættu að fá leghálskrabbamein eða hafa sjúkdóminn á algjöru byrjunarstigi (hulinstigi). Sannað er að leghálskrabbamein byrjar með vægum forstigsbreytingum sem þróast síðan í misalvarlegar forstigsbreytingar og að lokum í krabbamein. Þegar litið er á heiminn allan er leghálskrabbamein annað algengasta krabbamein kvenna. Það er langalgengast meðal kvenna í þróunarlöndum og þar sem fátækt er mikil. Það er þó staðreynd að tíðni HPV- veirusýkinga er að aukast meðal yngri kvenna á Vesturlöndum. Það er dýrmæt og mikilvæg forvörn fólgin í því að ungar konur mæti reglulega í krabbameinsleit svo unnt sé að greina forstigsbreytingar og meðhöndla áður en krabbamein myndast. Reglubundin leghálsskoðun er heilsuvernd sem skiptir afar miklu máli. Skipuleg leit að leghálskrabbameini á Íslandi á undanförnum áratugum hefur borið mjög góðan árangur þannig að tíðni leghálskrabbameins hefur lækkað um 68% og dánartíðni um 87%.

Hvernig er leghálssýni tekið?

Tekið er yfirborðsstrok frá leghálsinum með bursta og spaða. Læknir tekur sýnið í kvenskoðun og hjúkrunarfræðingur er einnig viðstaddur skoðunina. Skoðunin tekur stutta stund og er sársaukalaus.

Hvar er leghálssýni tekið?

• Á Leitarstöð Krabbameinsfélagsins að Skógarhlíð 8, Reykjavík. Sími 540 1900.
• Hjá kvensjúkdómalæknum og læknum á heilsugæslustöðvum.

Ásdís Káradóttir og Sigríður Þorsteinsdóttir eru hjúkrunarfræðingar á Leitarstöð Krabbameinsfélagsins.