Undanfarna mánuði hefur í ræðu og riti verið rætt um nauðsyn þess að stofna þjónustumiðstöð  fyrir konur með brjóstakrabbamein að breskri fyrirmynd. Umræðan hefur náð það langt að framkvæmdastjórn Landspítala háskólasjúkrahúss (LSH) samþykkti nýlega að stofna slíka móttöku og stjórnendur LSH hafa jafnframt sýnt áhuga á að færa brjóstakrabbameinsleit Krabbameinsfélagsins (KÍ) inn á slíka miðstöð. Ljóst er að ekki eru allir læknar sjúkrahússins sáttir við þessa áform LSH þar sem nú þegar er til staðar sérstök móttaka á krabbameinslækningadeild LSH fyrir konur er greinast með brjóstakrabbamein sem starfar í góðri samvinnu við Leitarstöð KÍ. Tilgangur þessarar greinar er ekki að meta nauðsyn þess að stofna slíka miðstöð á LSH heldur að leggja mat á þær tillögur að flytja hópleitarstarf Leitarstöðvar KÍ inn á slíka miðstöð að breskri fyrirmynd.

Hópleitarstarf KÍ

Með stofnun Leitarstöðvar á miðju ári 1964 var Krabbameinsfélagið brautryðjandi hvað varðar skipulega krabbameinsleit hér á landi. Leitarstarfið beindist í fyrstu að greiningu leghálskrabbameins á forstigi og hulinstigi, en á árinu 1974 var konunum jafnframt boðið upp á brjóstaþreifingu samhliða innri þreifingu og töku frumustroks frá leghálsi. Konum með grunsamlega niðurstöðu úr brjóstskoðun var síðan vísað til nánari skoðunar með brjóstamyndatöku og fínnálarástungu. Á árinu 1988 varð sú breyting að öllum konum á aldrinum  40 til 69 ára er boðið til hópleitar á tveggja ára fresti með brjóstaröntgenmyndatöku.

Árangur leitarstarfsins

Ljóst er að árangur leghálskrabbameinsleitar er með þeim besta í vestrænum heimi með um 83% lækkun dánartíðni. Árangurinn hefur m.a. vakið athygli alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) sem hefur leitað eftir samstarfi við Leitarstöð KÍ um á hvern hátt megi skipuleggja slíka leit í öðrum löndum.

Hvað varðar brjóstakrabbameinsleitina þá varð fljótlega ljóst að brjóstaþreifing bar ekki tilætlaðan árangur. Leit með brjóstaröntgenmyndatöku hefur aftur á móti átt stóran þátt í því að dánartíðni brjóstakrabbameins hefur nú í fyrsta sinn lækkað um allt að 30%. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að reglubundin þátttaka til slíkrar leitar hefur verið í lágmarki (um 70% þriggja ára mæting).

Skipulagning leitar

Reynsla okkar og annarra þjóða m.a. Breta er að skipulagning leitarstarfsins skiptir öllu máli hvað varðar árangur. Það hefur m.a. verið staðfest að hækkandi nýgengi leghálskrabbameins eftir 1980 byggist ekki eingöngu á raunverulegri aukningu á orsakavaldi sjúkdómsins (HPV-sýkingum) heldur einnig á því að regluleg mætingu til leitar var lélegri en áður var ætlað og að bæta þurfti eftirlit með þeim konum sem greindust með afbrigðileg frumustrok utan Leitarstöðvar.

Þessar niðurstöður leiddu til gjörbreytingar á tölvuvæddu boðunar- og eftirlitskerfi Leitarstöðvar með þeim árangri að dánartíðni leghálskrabbameins féll á ný og hefur aldrei verið lægri en nú. Leitarstöð hefur stöðugt bætt þetta eftirlit og tók nú í desember í notkun endurhannað tölvukerfi sem mun nýtast betur til boðunar, eftirlits og úrvinnslu gagna legháls- og brjóstakrabbameinsleitar. Jafnframt hefur landlæknir mælt með að nýta þetta kerfi við fyrirhugaða ristilkrabbameinsleit sem nú er til umræðu hér á landi.

Samkeyrsla legháls- og brjóstaskoðana

Fjármögnun leitarstarfsins var allt til ársins 1988 að mestu greidd af KÍ og þátttökugjöldum kvennanna sjálfra. Í þeirri umræðu er leiddi til að hið opinbera gerði á árinu 1988 samning við KÍ um fjármögnun leitarstarfsins kom fram að æskilegast væri að samkeyra þessar skoðanir til hagræðis fyrir konurnar.  Ályktað var að slíkt fyrirkomulag myndi leiða til lægri kostnaðar fyrir hið opinbera og væri til hagræðis fyrir heilsugæslustöðvar á landsbyggðinni sem framkvæma um 23% leghálsskoðana og 32% brjóstaskoðana. Þessi samkeyrsla hefur til þessa reynst vel en konum er vissulega frjálst að leita til sérfræðinga eftir leghálsskoðun en þurfa þá að greiða sérfæðigjald í stað hópskoðunargjalds fyrir þá skoðun.

Konur með einkenni frá brjóstum

Fram að þeim tíma að Leitarstöð bauð upp á sérstaka þjónustu við konur með brjóstavandamál á árinu 1973 var slík þjónusta lítt skipulögð hér á landi. Á árinu 1988 var stofnuð sérstök móttaka á fyrir þessar konur þar sem þeim er boðið upp á brjóstaskoðun sem framkvæmd af sérfræðingum í skurðlækningum og kvensjúkdómum, auk ómskoðunar og brjóstaröntgenmyndatöku sem framkvæmd er af sérfræðingum á röntgendeild Leitarstöðvar. Eftir þessar læknisskoðanir og rannsóknir er tekin ákvörðun um hvort ástæða er til brjóstaástungu með fínnál eða grófnál áður en tekin er afstaða hvort vísa beri konunni til brjóstamóttöku á krabbameinslækningadeild LSH. Ætla má að um 12% af brjóstaskoðunum kvenna á aldrinum 40-69 sé vegna einkenna frá brjóstum (um 2.300 af 19.000 konum á árinu 2005).

Samstarf við LSH

Um 1.6% (um 300 konur) af konum sem skoðaðar eru á vegum Leitarstöðvar í hópleit eða vegna einkenna frá brjóstum var vísað til brjóstamóttöku á LSH á árinu 2005 en af þeim greindust um 58% (177 konur) með krabbamein. Samstarf við lækna LSH hefur verið með ágætum og byggist m.a. á reglulegum fundum þar sem farið er yfir röntgenmyndir þeirra er þurfa á meðferð að halda auk þess sem konur eru sendar í völdum tilfellum á röntgendeild Leitarstöðvar til merkingar á brjóstum fyrir aðgerð (105 konur á árinu 2005) og teknar röntgenmyndir af skurðsýnum (24 konur á árinu 2005).

Flutningar brjóstakrabbameinsleitar

Umræða um að nauðsynlegt sé að endurskipuleggja þjónustu við konur með brjóstakrabbamein að breskri fyrirmynd kemur starfsliði Leitarstöðvar spánskt fyrir sjónir. Sérstaklega þykir undarlegt þegar rætt er um að flytja alla hópleit brjóstakrabbameina yfir á slíka þjónustumiðstöð. Slíkt hefði í för með sér flutning á um 13.300 konum sem mæta til brjóstaskoðana á Leitarstöð (69% brjóstaskoðana) eða eru endurinnkallaðar af landsbyggðinni (4% brjóstaskoðana), yfir á LSH í stað þeirra 300 sem nú er vísað á brjóstamóttöku LSH. Spurning vaknar um skynsemi slíkrar tillögu sem jafngildir ákvörðun um að færa alla mæðravernd (um 4000 konur á ári) frá heilsugæslustöðvum í Reykjavík og næsta nágrenni yfir til LSH í stað þess að takmarka hópinn við þær konur sem teljast áhættukonur á meðgöngu (um 400 konur).       

Lokaorð

Aðskilnaður legháls- og brjóstakrabbameinsleitar leiðir til kostnaðarauka sem hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir hið opinbera á tímum sívaxandi kostnaðar heilbrigðiskerfisins. Núverandi skipulag leitar hefur reynst vel og  er því rétt að framkvæmdastjórn LSH gaumgæfi alla þætti málsins áður en hún hvetur ráðuneyti heilbrigðismála til breytinga sem gagnast fáum og geta haft ófyrirséðar afleiðingar varðandi þann árangur sem þegar hefur áunnist.

Grein eftir Kristján Sigurðsson yfirlækni Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins.
Birt í Morgunblaðinu 11. desember 2006.