Það er löngu vel þekkt að skipuleg leit að krabbameini áður en einkenni gefa sjúkdóminn til kynna getur leitt til lækkunar á dánartíðni. Leitarstöð Krabbameinsfélagsins er framkvæmdaraðili slíkrar leitar og ber því að sjá til þess að starfsemin uppfylli skilyrði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO). Hér er gerð grein fyrir stöðu mála og tæknilegri framþróun á þessu sviði.

Almenn skilyrði krabbameinsleitar

Þar sem skipuleg krabbameinsleit byggir á innköllun einkennalausra (“heilbrigðra”) einstaklinga til leitar er siðferðileg ábyrgð heilbrigðisyfirvalda mikil. WHO gerir því kröfu um að leitaraðferðin sé rannsökuð með slembivals-, lífsgæða- og kostnaðarrannsóknum áður en henni er beitt í almennri leit. Í dag uppfylla þrjú krabbamein þessi skilyrði.

Leghálskrabbamein

Skipuleg leit að leghálskrabbameini hófst hér á landi 1964. Leitaraðferðin byggir á töku frumustroks frá leghálsi og með hefðbundinni smásjárskoðun má greina afbrigðilega kjarna í frumum stroksins. Við upphaf leitar var þessi sjúkdómur annað til þriðja algengasta krabbameinið meðal kvenna en er nú níunda algengasta meinið. Fullsannað þykir að þessi aðferð hafi leitt til um 70% lækkunar á fjölda nýrra tilfella (nýgengi) og fjölda þeirra er deyja af völdum sjúkdómsins (dánartíðni) hér á landi.

Orsök sjúkdómsins. Leghálskrabbamein orsakast af veiru er nefnist HPV (human papilloma virus) og aðrir áhættuþættir svo sem reykingar og klamydíusmit auka áhættuna. HPV smitast við kynmök og hafa slík smit hæsta tíðni meðal yngri kvenna fyrst eftir að þær hefja kynlíf. Tíðni sýkinga minnkar með aldrinum og nær jafnvægi eftir fertugt. Talið er að um 80% kvenna smitist einhvern tímann af HPV.

Ný tækni. Próf til að greina HPV-smit í leghálsi er að finna á markaði erlendis. Þetta próf kemur ekki í stað hefðbundins frumustroks en nýtist við vissar aðstæður til að greina þær konur sem eru í aukinni áhættu að fá leghálskrabbamein. Þetta próf gagnast best hjá konum með endurteknar vægar forstigsbreytingar, við eftirlit eftir keiluskurð og loks hjá konum eftir fertugt þrátt fyrir að fyrri frumustrok hafi reynst eðlileg. Ný tækni við töku frumustroks er byggir á að frumur frá leghálsi eru settar í vökva í stað þess að strjúka þeim á gler gerir jafnframt kleift að nýta vökvann beint til HPV-greiningar.

Miðað við reynslu síðustu 10 ára er áætlað að þessar tækniframfarir geti flýtt greiningu og meðferð um 80% þeirra kvenna sem árlega þurfa á meiri meðferð að halda en keiluskurði. Kostnaður er áætlaður um 40 milljónir á ári sem mun þó að lokum skila sér aftur í lægri meðferðarkostnaði.

HPV-bólusetning. Sú staðreynd að veira veldur leghálskrabbameini hefur leitt til þróunar bóluefnis sem í rannsóknum hefur reynst hindra smit af völdum tveggja algengustu stofna veirunnar. Vandamálið er þó tengt þeirri staðreynd að um 18 stofnar tengjast þessu krabbameini og mótefni gegn einum stofni dugar ekki á annan stofn. Þannig er talið að framtíðarbóluefni þurfi að innihalda mótefni gegn fleiri en þeim tveimur stofnum sem nú er unnið með. Bóluefnið hefur engin áhrif á konur sem þegar hafa smitast af HPV. Þessu bóluefni verður því beint að stúlkum fyrir kynþroskaaldur og mun á næstu áratugum hafa lítil sem engin áhrif á núverandi krabbameinsleit.

Brjóstakrabbameinsleit

Þetta krabbamein er algengasta krabbamein meðal kvenna hér á landi (28% krabbameina). Árangur leitar byggir að mestu á greiningu lítilla æxla á byrjunarstigi sem ekki eru finnanleg með þreifingu einni saman. Átta slembivalsrannsóknir í Evrópu og Norður-Ameríku hafa staðfest að leit með brjóstaröntgenmyndatöku hefur leitt til yfir 20% lækkunar á dánartíðni 40 ára kvenna og eldri sem fóru í slíka rannsókn, miðað við þær sem voru í viðmiðunarhópi. Niðurstaða þessara rannsókna hefur leitt til þess að brjóstaröntgenmyndataka á tveggja ára fresti hefur verið tekin upp sem almenn leitaraðferð víða um heim.

Hér á landi hófst  brjóstakrabbameinsleit í árslok 1987 og hefur dánartíðni sjúkdómsins minnkað marktækt á síðustu fimm árum miðað við árin þar á undan. Þó þessi lækkun tengist vafalaust að hluta áhrifum bættrar meðferðar er enginn vafi á að brjóstaröntgenmyndataka á verulegan þátt í þessari lækkun vegna þess hversu fljótt sjúkdómurinn greindist. Regluleg mæting á tveggja ára fresti til leitar skiptir því máli. Það hefur þó valdið vonbrigðum að mætingin er mun lægri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum eða aðeins um 61%.

Nýjungar í tækjabúnaði. Á síðari árum hafa komið á markað stafræn brjóstaröntgentæki þar sem brjóstamyndir eru ekki lengur teknar á hefðbundnar röntgenfilmur heldur fluttar rafrænt yfir á tölvur til úrlestrar. Kostir þessarar tækni eru að hún gefur möguleika á að ná fram betri myndskerpu, eykur nákvæmni myndgreiningarinnar og sum þessara tækja minnka geislaskammtana um allt að 75%. Tæknin býður einnig upp á tölvutengd forrit sem aðstoða röntgenlæknana við að finna afbrigðileg svæði í brjóstunum. Nýleg rannsókn staðfestir að þessi nýja tækni eykur aðallega nákvæmi brjóstaröntgenmynda hjá yngri konum, konum við tíðahvarfaaldur og konum á öllum aldri með þéttan brjóstavef.

Unnið er að því að taka upp stafræna tækni á flestum röntgendeildum hér á landi. Kostnaður við að umbreyta tækjabúnaði Leitarstöðvar yfir í stafræna tækni er ekki undir 300 milljónum og er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði í núverandi leitarsamningi við heilbrigðisráðuneytið.

Ristilkrabbamein

Þetta krabbamein er þriðja algengasta krabbameinið hjá báðum kynjum. Fjórar erlendar slembivalsrannsóknir þar sem greining blóðs í hægðum leiðir til tilvísunar í ristilspeglun hafa staðfest yfir 16% marktæka lækkun á dánartíðni af völdum sjúkdómsins. Tilgangur leitarinnar er að greina krabbamein á byrjunarstigi en auk þess á forstigi þar sem slímhúðarsepar eru fjarlægðir við speglunina. Áðurnefnd lækkun á dánartíðni byggir aðallega á greiningu byrjandi krabbameins og er búist við enn frekari lækkun þegar áhrifa brottnáms slímhúðarsepa fer að gæta. Niðurstaða þessara rannsókna hefur leitt til þess að margar alþjóðastofnanir hafa mælt með almennri leit á tveggja ára fresti frá 50 ára aldri hjá báðum kynjum.

Tillaga landlæknis. Á árinu 2004 lagði landlæknir til við heilbrigðisráðherra að hafin yrði leit að þessu krabbameini í aldurshópnum 55-70 ára. Tillagan gerir ráð fyrir að vegna áratuga reynslu af skipulagningu krabbameinsleitar yrði boðun og eftirlit á hendi Leitarstöðvar. Kostnaður Krabbameinsfélagsins vegna þessarar leitar er áætlaður um 30 milljónir króna á ári en kostnaður af ristilspeglunum er þar ekki meðtalinn þar sem blóð í hægðum leiðir ætíð til áframhaldandi rannsókna sem ættu að greiðast af Tryggingastofnun ríkisins.

Lokaorð

Rannsóknir staðfesta að ristilkrabbamein uppfyllir forsendur WHO hvað varðar almenna krabbameinsleit meðal einkennalausra einstaklinga. Nú liggur fyrir Alþingi tillaga til þingsályktunar um að hefja slíka leit.

Það er ljóst að sú mikil framþróun sem hefur átt sér stað í legháls- og brjóstakrabbameinsleit kostar mikla fjármuni. Þar sem Krabbameinsfélagið hefur ekki bolmagn til að standa undir þessum kostnaði hefur það í hyggju að leita eftir fjárstuðningi velunnara félagsins og gerir ráð fyrir að heilbrigðisyfirvöld komi jafnframt að þessari endurnýjun.

Höfundur er doktor í krabbameinslækningum og lýðheilsu og er sviðsstjóri leitarsviðs Krabbameinsfélagsins.