Með hliðsjón af því að Krabbameinsfélagið verður 50 ára á árinu 2001 er vel við hæfi að upplýsa á hvern hátt starfsemi félagsins tengist almennri lýðheilsu, útskýra grundvallaratriði krabbameinsleitar, hvers vegna leit hefur aðallega beinst að konum en ekki körlum og hvaða nýjunga megi vænta hvað leitarstarfið varðar. Þessi grein er hin fyrsta í röð fimm greina og fjallar um það hvernig starfsemi félagsins tengist lýðheilsu.

Fjölgun krabbameina

Á Norðurlöndunum greindist á tímabilinu 1983-87 um fjórði hver einstaklingur undir 75 ára aldri með krabbamein eða samtals um 91.000 manns. Á sama tímabili dóu um 52.000 manns af völdum krabbameina og svarar það til um 22% allra dauðsfalla á tímabilinu. Fram til ársins 2010 er talið að nýgengi krabbameina muni aukast um 37% og dánartíðni um 32% og er þessi hækkun talin verða nokkru meiri meðal kvenna en karla. Þessar tölur eru uggvekjandi og leiða hugann að því hvort samfélag okkar sé í stakk búið að taka við öllum þessum nýju tilfellum sem mörg hver krefjast þungrar og kostnaðarsamrar meðferðar.

Heilbrigðisútgjöld

Heilbrigðisyfirvöld kveinka sér við þeim kostnaði sem fylgir nútímaheilbrigðisþjónustu (um 8% vergrar þjóðarframleiðslu) og hafa beitt vissri en oft óljósri forgangsröðun við úthlutun fjármagns til heilbrigðisverkefna. Í slíkri forgangsröðun er ekki óeðlilegt að þau verkefni fái forgang sem snerta meðferð sjúkra og fara ríflega 80% heilbrigðisútgjalda til sjúkrahúsþjónustu, heilsugæslu og lyfja. Þótt hluti fjárveitinga til heilsugæslu fari í fyrirbyggjandi starfsemi er ljóst að aðeins lítill hluti allra heilbrigðisútgjalda rennur til slíkrar þjónustu. Aukning á nýgengi krabbameina er því umhugsunarverð þegar haft er í huga að fullyrt hefur verið að unnt sé að fækka verulega slíkum tilfellum og dauðsföllum af þeirra völdum með aukinni heilsueflingu og forvörnum.

Sjúkrahúsþjónusta

Bætt sjúkrahúsþjónusta hefur vissulega leitt til betri lifunar hjá þeim sem greinst hafa með krabbamein á Norðurlöndum. Þó að þessi bati komi fram í öllum aldurshópum er hann aðallega bundinn einstaklingum undir 50 ára aldri og tengist þar að mestu betri meðferð tiltekinna sjúkdóma, svo sem hvítblæðis, eitlakrabbameins og krabbameins í eistum. Á Norðurlöndunum er talið að jafnari og bætt sjúkrahúsþjónusta geti leitt til um 5-6% frekari lækkunar á dánartíðni krabbameina.

Með tilkomu nýrra líftæknifyrirtækja hefur mikið verið rætt og ritað um aukna möguleika til að greina genaafbrigði sem tengjast myndun krabbameina. Þrátt fyrir betri greiningu slíkra gena er þó enn óljóst á hvern hátt þær uppgötvanir geti leitt til þess að krabbameinum fækki. Talið er að rekja megi um 10-15% krabbameina til ættgengra afbrigðilegra gena. Sameindalíffræði er annað rannsóknarsvið sem m.a. byggir á rannsóknum á próteinum æxlisfruma, svonefndum sameindaæxlisvísum. Þessar rannóknir vekja vonir um að finna megi sameindir sem auðveldlega megi greina í blóði eða þvagi og leitt geti til bættrar greiningar krabbameina.

Heilsuefling og forvarnir

Heilsuefling (health promotion) og forvarnir (health prevention) eru talin geta leitt til 70-75% lækkunar á nýgengi krabbameina auk lækkunar á dánartíðni hjá þeim sem fá sjúkdóminn. Skil milli heilsueflingar og forvarna eru oft óljós og markmiðin samtvinnuð. Heilsuefling er skilgreind sem aðgerð er beinist að einstaklingnum og miðar að því að auka þekkingu hans og skapa þær aðstæður í samfélaginu er auðvelda honum að taka sjálfstæðar ákvarðanir um aðgerðir til að bæta heilsu sína. Heilsuefling beinist m.a. að því að fræða einstaklinginn um mikilvægi hæfilegra líkamsæfinga, reglulegrar þátttöku í krabbameinsleit og hollrar fæðu og sýna honum fram á skaðsemi reykinga, óhóflegrar sólargeislunar og ofneyslu áfengra drykkja. Forvarnir eru aðgerðir sem beinast að öllu samfélaginu eða hópi einstaklinga með það fyrir augum að draga úr líkum á því að menn verði fyrir áreiti er leiði til krabbameina eða annarra sjúkdóma og bæta og styrkja heilsu þeirra eftir hefðbundna meðferð.

Forvörnum má skipta í fjóra flokka eftir markhópi aðgerðar og með tilliti til þess hvar aðgerðin kemur inn í sjúkdómsferli. Fyrstu tveir flokkarnir eru taldir leggja mest af mörkum til að bæta og efla heilsu í samfélaginu í heild en seinni tveir flokkarnir beinast að því að efla og bæta heilsuna hjá hópum einstaklinga.

Frumstig forvarna (primordial prevention) beinist að því að koma í veg fyrir aðstæður í samfélaginu sem stuðlað geta að myndun krabbameina eða annarra sjúkdóma (underlying conditions leading to causation). Hér er t.d. átt við lög og reglugerðir hins opinbera er takmarka eða banna viss efni í vatni, andrúmslofti eða fæðutegundum sem hafa eða geta haft bein skaðleg áhrif á þá sem verða fyrir áreiti slíkra efna.

Fyrsta stig forvarna (primary prevention) beinist að ákveðnum orsakaþáttum er valda krabbameini eða öðrum sjúkdómum (specific causal factors). Hér er t.d. átt við bólusetningar, aðgerðir til að draga úr reykingum og aðgerðir til að draga úr hættu á eyðnismiti eða lifrarbólgu.

Annað stig forvarna (secondary prevention) beinist að því að greina ákveðna sjúkdóma á forstigi eða á hulinstigi, það er að segja áður en sjúkdómurinn er farinn að gefa sig til kynna með einkennum. Dæmi um slíka aðgerð er leit að legháls- og brjóstakrabbameinum.

Þriðja stig forvarna (tertiary prevention) beinist að því að efla andlegt og líkamlegt atgervi einstaklinga eftir að þeir hafa gengið í gegnum erfiða hefðbundna meðferð gegn krabbameinum eða öðrum sjúkdómum. Markmiðið er að koma í veg fyrir eða minnka fylgikvilla meðferðar og draga úr líkum á eða seinka mögulegri endurkomu sjúkdómsins. Oft er erfitt að greina hvenær slík forvörn tekur við af hefðbundinni meðferð.

Áhrifamáttur einstakra ofangreindra þátta til lækkunar á nýgengi krabbameina er mismikill en sem dæmi má nefna að reiknað hefur verið út að takist að uppræta reykingar geti það leitt til um 20% lækkunar á nýgengi krabbameina og skipuleg legháls- og brjóstakrabbameinsleit geti leitt til allt að 10% lækkunar á dánartíðni kvenna.

Starf Krabbameinsfélagsins

Krabbameinsfélagið er sjálfeignarstofnun og var stofnað 27. júní 1951. Félagið hefur aldrei tekið beinan þátt í sjúkdómsmeðferð en hefur veitt fjárstuðning til ákveðinna verkefna er tengjast bættri meðferð og tekið virkan þátt í öllum öðrum ofangreindum þáttum í þeim tilgangi að efla heilsu landsmanna. Markmið starfsins er að draga úr nýgengi og dánartíðni krabbameina, auka þekkingu á faraldsfræði og orsökum sjúkdómsins, stuðla að endurhæfingu eftir meðferð, draga úr þjáningu á lokastigum sjúkdómsins, fræða og aðstoða sjúklinga og aðstandendur þeirra og auka þekkingu almennings á krabbameini, krabbameinsvörnum og hollum lífsháttum. Félagið hefur frá upphafi verið brautryðjandi í skráningu krabbameina, krabbameinsleit, heimahlynningu krabbameinssjúkra og baráttu gegn reykingum. Núverandi skipurit félagsins má sjá á meðfylgjandi mynd.

Fjármögnun

Fjár til starfsemi sinnar hefur Krabbameinsfélagið einkum aflað með rekstri happdrættis, sölu minningarkorta og almennum söfnunum en því hafa einnig áskotnast erfðagjafir og opinberir styrkir. Þar sem gagnsemi starfsins hefur með árunum orðið æ augljósari gerðu heilbrigðisyfirvöld árið 1988 þjónustusamning við félagið sem tryggði að mestu rekstur leitarstarfsins og síðari samningar hafa jafnframt tryggt að hluta rekstur Krabbameinsskrár og Heimahlynningar. Erfðagjafir og fjárframlög almennings tryggja sem stendur allan annan rekstur og þróunarstarf og væri starfsemi félagsins ógerleg án þess stuðnings.

Í næstu grein verður gerð nánari grein fyrir grundvallaratriðum krabbameinsleitar og það skýrt af hverju konur hafa til þessa notið meira gagns af slíkri leit en karlar.

Birt í Morgunblaðinu (grein 1 af 5).

Höfundur er yfirlæknir Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins.